امرالله احمدجو فعالیت سینمایی خود را در عرصه فیلمسازی و کارگردانی با ساخت فیلم‌های کوتاه آغاز کرد. وی فارغ‌التحصیل رشته فیلمبرداری از مدرسه عالی تلویزیون است. اولین اثر سینمایي‌اش «شاخه‌های بید» در سال 1367 بود. مجموعه تلویزیونی «روزی روزگاری» یکی از موفق‌ترین تجربه‌های سریال‌سازی احمدجو در دهه 70 به شمار می‌رود. سریال «پشت کوه‌های بلند» که این شب‌ها از شبکه 3 صدا و سیما پخش میشود، تازه‌ترین کار احمدجو است. این سریال نیز به تبع دیگر کارهای این کارگردان مانند «تفنگ سرپر» و «روزی روزگاری» در فضای بومی می‌‌گذرد و به فرهنگ اصیل هم اشاره دارد. ***
شما یکی از کارگردانان موفق دهه 70 هستید. سریال «روزی روزگاری» شما تا امروز یکی از سریال‌های خاطره‌برانگیز تلویزیون به شمار می‌رود. در حال حاضر شرایط سریال‌های تلویزیونی را چطور می‌‌بینید و فکر می‌کنید این سریال‌ها چقدر برای مخاطب رضایتبخش بوده‌اند؟
به دلیل ضیق وقت و اینکه طی یکی، دو سال اخیر درگیر ساخت مجموعه «پشت کوه‌های بلند» بوده‌ام، نتوانسته‌ام به آن شکلی که باید سریال‌ها را دنبال کنم و نمی‌توانم به طور قطع در این‌باره اظهارنظر کنم اما این را می‌‌دانم که تولیدات تلویزیونی در هر حال مشخصه‌های خاص خود را دارد و هریک از اینها از یکدیگر منفک هستند. به عنوان مثال سریال «مختارنامه» ساخته میشود و کنار آن مجموعه طنز «خنده‌بازار» نیز پخش میشود. منظورم این است که انواع تولیدات تلویزیونی عرضه میشوند تا همه نوع سلیقه را راضی نگه دارند، مشروط بر آنکه کیفیت هریک از این آثار نازل نشود و به سلیقه مخاطب آسیب نزند.
به نظر شما چرا ما نتوانسته‌ایم در سریال‌سازی‌هایمان المان‌های جذب مخاطب را تا پایان کار رعایت کنیم و در ازا کشورهای ترکیه و آمریکای لاتین با استفاده از ابزارهای محتوایی که با فرمول زندگی و فرهنگ ما جور نیست، توانسته‌اند در جذب مخاطب موفق باشند؟
اگر در این‌باره منظورتان عامه مردم است باید بگویم این مساله امروز و دیروز نیست، بلکه از زمان اختراع سینما به این طرف، میلیون‌ها بار این مساله تجربه شده است. یعنی به هرحال آثاری در قالب کارهای تلویزیونی و سینمایی بوده‌اند که دست روی غرایز سطحی می‌‌گذارند و از این طریق جذب مخاطب می‌‌کنند. این غرایز صرفنظر از مسائل جنسی شامل خشونت نیز میشود که میتواند مخاطب را به تماشای این فیلم و سریال‌ها وادارد. منتها مساله‌ای که در این میان مغفول مانده و روی آن تاکید نشده این است که بین کارهای عامه‌پسند ضرورت دارد برای آن دسته از مخاطبانی که طالب کار جدی هستند نیز کار جدی تولید شود.
که ساختش کار هر کسی هم نیست.
نه‌تنها ساختنش کار هر کسی نیست که باید شرایطی فراهم شود تا این آثار به وجود بیایند. خاطرم هست زمانی سریال «روزی روزگاری» یکی از پربیننده‌ترین سریال‌ها بود و در ردیف همین آثار به شمار می‌رفت اما شرایط برای منی که در آن سال چنین سریال پرطرفداری ساختم، امروز مهیا نیست. روی این اصل ناچارم 10 سال یکبار در تلویزیون به ساخت کار بپردازم. البته این را درباره سریال «پشت کوه‌های بلند» نیز اشاره کنم که این سریال در حال حاضر فقط مخاطب خاص ندارد بلکه مخاطبان عام نیز به آن علاقه‌مند هستند. ناگفته نماند در جریان ساخت و تولید این سریال همواره تحت فشار بوده‌ام. حتی همین امروز که دارم با شما حرف می‌‌زنم از فشارهایی که از سوی برخی رسانه‌ها اعمال میشود آزرده هستم. به عنوان مثال چندی پیش یکی از خبرگزاری‌ها درباره سریال
«پشت کوه‌های بلند» نوشته بود: «طبق نظرخواهی که از تعدادی از مردم اصفهان درباره تماشای این سریال انجام دادیم، تعدادی از مردم بر این نظرند که عدم جذابیت در فیلم، دلیلی است که چندان مشتاق تماشای این سریال در شب‌ها نیستند و اینکه باز به نوعی از نوع لهجه و گویش ناصحیحی که برای بازیگران اصفهانی به کار برده شده رضایت چندانی ندارند». شما پیش از هرچیز نگاهی به وضع ویرایشی و جمله‌بندی این صحبت‌ها بیندازید، ضمن اینکه بازیگرانی که در این سریال با لهجه اصفهانی صحبت می‌‌کنند، همه اصفهانی هستند. حال این سوال پیش می‌‌آید که اگر اصفهانی‌ها لهجه خود را غلط حرف می‌زنند پس چه کسی درست اصفهانی صحبت می‌‌کند؟! متناقض با آنچه این خبرگزاری رفته است تا امروز تعداد زیادی از مردم از اصفهان با من تماس داشته‌اند و از اینکه به لهجه اصفهانی در این سریال احترام گذاشته شده و روی لهجه‌ها خوب کار شده تشکر کرده‌اند. منظورم این است وجود همین مسائل حاشیه‌ای موجب میشود من نوعی نتوانم 10 سال فیلم بسازم. دروغ‌های آشکاری از این دست از متونی برمی‌‌آید که حتی از نگارش صحیح کلمات و جمله‌بندی برخوردار نیستند و بعد از نگارش این مطلب در قالب مقدمه حتی وقتی می‌‌خواهند گفت‌وگوی مرا منتشر کنند، آن را هذیان‌وار چاپ می‌‌کنند که متحیر می‌شوم.
فارغ از این بحث درباره لهجه‌های به کار گرفته شده در این سریال توضیح دهید.
برخی بعد از دیدن قسمت‌هایی از سریال تصور کردند جز لهجه اصفهانی، این لهجه شیرازی است که برای بعضی بازیگران سریال در نظر گرفته شده است، در حالی که این نادرست است. در واقع من در این مجموعه از اصطلاحات میمه‌ای استفاده کرده‌ام و آن را با واژه‌های کازرونی، خراسانی، همدانی، زیادآبادی، خوزستانی و... اصطلاحات مهجور اما مفهوم برای عموم تلفيق کرده‌ام. نکته‌ای که درباره این سریال وجود دارد این است که بخشی از سریال در شروع هر اپیزود، مجموعه‌ای از چند قصه است و آغاز هر قصه به شکل مثنوی، به شکل مستقیم به توضیح این مساله می‌‌پردازد که پادشاه این سریال نمادی از نفس انسان است اما متاسفانه می‌‌بینم این نکته در نقدهای امروز که نسبت به این سریال ایراد شده لحاظ نمی‌شود و این نشان می‌دهد منتقدانی که به نقد این سریال می‌‌پردازند خالی از اشراف و آگاهی هستند. به طور کلی ما منتقد کامل نداریم که صرفنظر از اشراف به متون کهنی چون شاهنامه، مثنوی، نقالی، معماری و نقاشی ایرانی، نمایش عروسکی و آیینی آشنایی داشته باشد. در نهایت منتقدی که بدون در نظر گرفتن همه این موارد به نقد اثری نظیر «پشت کوه‌های بلند» می‌‌پردازد، نمی‌تواند به درستی معایب و محاسن آن را مورد بررسی قرار دهد. مدعی نیستم که ساخت این سریال بدون اشکال بوده اما به نظر می‌رسد وقت آن رسیده منتقدان نقدهای زنگ‌زده و قدیمی را کنار گذاشته و به درستی به نقد بپردازند.
مایلید درباره بودجه‌ای که به این کار اختصاص داده شده صحبت کنید؟
اطلاعی از مبلغ بودجه ندارم اما بودجه «ب» برای آن در نظر گرفته شده، یعنی بودجه‌ای که برای ساخت سریال‌های آپارتمانی و ماه رمضان در نظر گرفته میشود، آن هم به سریالی اینچنین پرلوکیشن و پربازیگر اختصاص داده‌اند. این مساله حاکی از آن است که مسؤولان به‌رغم اعتقادی که به ترویج فرهنگ بومی و اصیل دارند برای مثال زمان پخش مناسبی برای این سریال در نظر نگرفته‌اند، ضمن اینکه فصل خوبی برای پخش این سریال در نظر گرفته نشده. باید بگویم سریال ساعت پخش مناسبی هم ندارد. زمان پخش این سریال بعد از اذان مغرب و عشاء است یعنی زمانی که نمازگزاران هنوز در مسجد هستند این سریال شروع میشود و طبعا نمازگزار نمی‌تواند نیمی از سریال را به دلیل در راه خانه بودن مشاهده کند. بارها به این نکته اشاره کرده‌ام که زمان نامناسب پخش سریال به ریزش مخاطب منجر شده اما مسؤولان صدا وسیما از این طرف این نواقص را درباره زمان سریال اعمال می‌‌کنند و از طرفی متوقع میشوند که چرا این سریال مخاطب ندارد. با این تفاسیر میتوان گفت از حجم کار، برآورد صحیحی نسبت به تخصیص بودجه صورت نگرفته است. گروه دیگر مخاطبانی هستند که در این فصل سال که فصل گردش و هواخوری است، بیرون از خانه بسر می‌‌برند و گروهی دیگر یا هنوز مشغول کارند یا تازه دارند به خانه بازمی‌گردند.
صرفنظر از زمان نامناسب پخش سریال، بازیگرانی چون پاک‌نیت از پرداخت نشدن دستمزد خود در برخی رسانه‌ها گله کرده‌اند.
حقیقت دارد. این مسائل نشان از بی‌مهری به سریالی دارد که قصدش فقط و فقط توجه به هویت اصیل فرهنگی است و موجب میشود من کارگردان که اینقدر روی چیده شدن جزئیات سریال، دیالوگ‌نویسی‌های آراسته، یافتن اصطلاحات مهجور و دیگر مولفه‌ها وقت و عمرم را گذاشته‌ام، آزرده‌خاطر شوم. در غیر این صورت من هم بلدم به سمت ساخت کارهای عامه‌پسند بروم چون ساختن چنین سریال‌هایی عموما سختی ندارد و هرکسی میتواند بدون آنکه به خودش زحمت دهد این سریال‌ها را بسازد که خط‌مشی آن درباره جوانکی باشد که عاشق یک خوش‌چشم و ابرو شده اما در این میان سهم کسانی که با شیفتگی سریال‌هایی از این دست را دنبال می‌‌کنند چه میشود؟! علاوه بر این تلویزیون موظف است کارهای سنگین نیز ارائه دهد. حالا «خنده‌بازار» را تولید می‌‌کند، هیچ عیبی ندارد اما دیگر نباید توقع داشت همه کارها به سمت و سوی «خنده‌بازار» برود، پس نقش کارهای جدی چه میشود؟! اگرچه سریال «پشت کوه‌های بلند» مخاطبان خود را دارد و هستند کسانی که با جدیت و اشتیاق این سریال را دنبال می‌‌کنند. به بیان ساده‌تر «پشت کوه‌های بلند» دست‌کم میتواند برای آن بخش از مخاطب جذاب باشد که طالب کار جدی هستند.
با اين حال آیا باز هم سریال‌سازی در این ژانر را ادامه می‌‌دهید؟
تا قسمت چه باشد. من به ساخت کارهای روز هم علاقه‌مند هستم ولی عمده تجربه‌ام در زمینه سریال‌سازی بر ساخت چنین آثاری مبتنی بوده است اما اگر بخواهم یک بار دیگر این مسیر را ادامه دهم، قطعا بازنگری در زمینه ساخت سریال‌های بومی انجام می‌‌دهم و سعی می‌‌کنم در مقایسه با آثار پیشین خود، کارهای پرتحرک‌تری همراه دیالوگ‌های کوتاه طراحی کنم، چندان که در حال حاضر نیز طرحی بر این اساس در دست دارم که به تبع دیگر کارهایم تم تاریخی دارد و برخلاف «پشت کوه‌های بلند»، قهرمان‌پروری می‌‌کند. میتوان گفت طرح تازه‌ام برخلاف «پشت کوهای بلند» که شخصیت‌های اصلی آن گروهی است بر قهرمان واحد و سرگذشت او تاکید می‌‌کند و فضای صددرصد تاریخی آن طوری انتخاب شده که تحرک و ریتم تند در ذات آن باشد. در پایان از کسانی که سریال «پشت کوه‌های بلند» را نقد می‌‌کنند، تقاضا می‌‌کنم اولا پیش از دیده شدن همه قسمت‌ها عجولانه درباره آن نظر ندهند. ثانیا امانتدار باشند و موردی که در کار وجود ندارد از ذهن و خیال خود به آن اضافه نکنند و مبنای نقدشان قرار ندهند. ثالثا دقت نظر داشته باشند سهوا و عمدا بخشی از کار را انکار نکنند که مثال همان مثنوی‌های قرائت شده در آغاز قصه‌هاست که هیچ‌یک از این دوستان به آنها توجه نداشته‌اند تا ایرادهای غیرموجهشان منطقی به نظر بیاید؛ شیوه‌ای که متاسفانه در نقد ما سال‌هاست رواج دارد و به قول معروف نهادینه شده است.