انقلاب‌های منطقه چگونه پیروز می‌شوند؟
نخبگان پيرو مردم
17ماه پس از شروع موج بیداری اسلامی در خاور‌میانه و شمال آفریقا، اكنون هیچ نقطه‌ای از قلمرو حكام عرب منطقه، از سونامی قیام ملل اسلامی مصون نمانده است. در حالی كه در آغاز انقلاب‌ها، شاهزادگان سعودی، تنها با نگرانی حوادث تونس، مصر، لیبی، یمن و بحرین را دنبال می‌كردند، اینك خود شبه جزیره را در آستانه انقلابی بزرگ می‌بینند. آنها تا همین چند وقت پیش فقط نگران قدرت گرفتن انقلابیون بودند ولی حالا مضطرب انقلاب مردم عربستان هستند. اختلافات داخلی در خاندان سعود نیز بر پیچیدگی اوضاع افزوده است. شیعیان عربستان با برگزاری تظاهرات در شرق این كشور، ضمن آنكه در صدد به دست آوردن حقوق‌شان هستند، خواستار آزادی شیعیان دستگیر شده‌ای هستند كه به جرم اعتراض به تبعیض آل‌سعود، بدون محاكمه در زندان به سر می‌برند. سازمان دیده‌بان حقوق بشر نیز خواستار آزادی زندانیان و فعالان سیاسی شده است. در اردن، عبدالله دوم پادشاه این كشور بار دیگر قول اصلاحات سریع، گفت‌و‌گوهای همه‌جانبه و تلاش‌های بیشتر برای مبارزه با فساد را داده است. مراكش كه به نظر می‌آمد از موج حركت‌های اعتراضی در شمال آفریقا جان سالم به در برده و اوضاع سیاسی آن با توجه به باج‌دهی‌های پیاپی محمد ششم، آرام به نظر می‌رسید، مانند آتش زیر خاكستر است. مراكشی‌ها در حالی خواستار اصلاح نظام پادشاهی این كشور و محدود شدن قدرت پادشاه هستند كه در مجاورت آنها، مردم تونس رئیس‌جمهوری اسلامگرا را به جای دیكتاتور برگزیده‌اند و حالا در پی استرداد بن‌علی از عربستان و حذف كامل بازماندگان رژیم سابقند.
با همه این اوصاف، نقل و انتقال قدرت در سرزمین‌های عربی كه اغلب توسط پادشاه یا رئیس‌جمهوري مادام‌العمر اداره می‌شوند، چندان آرام و مسالمت‌آمیز نیست و همچنان ناظران جهانی با نگاهی پر از اضطراب رفتار حكام عربی را در این آزمون تاریخی می‌نگرند. اما واقعیت آن است كه حكام باقي‌مانده رژیم‌های عربی 2 راه بیشتر پیش روی خود ندارند: 1- با احترام به خواست مردم و رعایت دموكراسی، از قدرت كنار روند. 2- تا زمان سرنگونی، به كشتار مردم ادامه داده و از بام كاخ‌هایشان خیابان‌های مملو از جمعیت معترض را بنگرند.
اگر زمانی خواسته مردم ناراضی ملل عربی، تغییر در وضعیت اقتصادی و معیشتی و مواردی مثل افزایش حقوق بود اما اكنون لیستی از مطالبات مانند تغییر در وضعیت سیاسی، پایان وابستگی خارجی و تحقق آزادی را در دست دارند. جهان عرب یكبار بعد از پایان جنگ سرد و فروپاشی بلوك شرق، زنگ تغییر را به صدا درآورد اما زنگ هشدار آن روز پرده‌های غفلت را از دیدگان زمامداران‌عرب كنار نزد. بعد از تجربه آن روز كمونیسم، اغلب رهبران كشورهای عربی ادعا كردند، طرحی 10ساله را برای ایجاد اصلاحات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در دست بررسی دارند. آنها در آن زمان حتی وعده دادند قانون اساسی تغییر كند، باب انتخابات مختلف باز شود و آزادی‌های اجتماعی، سیاسی، مدنی و مطبوعاتی افزایش یابد اما این وعده‌ها، فقط در حد همان وعده باقی ماند و سران عرب دلگرم به حمایت‌های آمریكا كه در نقش فاتح جنگ سرد ظاهر شده بود، جرقه‌های اعتراض را پیش از شعله‌ور شدن خاموش كردند. به همین سبب مردم در دوره بيداري‌اسلامي حاضر نیستند مهلت و فرصتی دیگر برای تغییر شیوه زمامداری حاكمان قائل شوند زیرا اعتماد خود را نسبت به عزم و اراده حاكمان خود از دست داده‌اند. بنابراین مشكل سیاستمداران عرب در مواجهه با جنبش بیداری اسلامی، چند‌بعدی است.
در یك سو جهان عرب از نخبگان سیاسی و نظامی خود رنج می‌برد. گروه الیت را رهبران رژیم‌ها خلق كردند تا بقای حكومت خود را تضمین كنند. طبقه الیت نظامی یا نخبگان سیاسی از آنجا كه نخواستند قدرت و منافع سیاسی‌شان به خطر افتد، مانع ایجاد هر‌گونه تغییری در جامعه شدند. همین قشر اكنون بزرگ‌ترین مانع راه بيداران مسلماني هستند كه تنها خواسته‌شان تغییر است. به مدت چندین سال این نخبگان مدام به حاكمان خود القا كردند نگران نباشند زیرا كشور به دلیل قرار گرفتن زیر چتر حمایت ایالات متحده، از ثبات كامل برخوردار است.
آنها با تزریق این توصیه‌ها و اندیشه‌ها، راه گوش‌های حكام عربی به صدای توده را بستند. نظام‌های سیاسی جهان عرب چنان كه در مصر دیده شد، از حداقل لوازم و استانداردهای یك حكومت مدرن، دموكراتیك و مردمی بی‌بهره‌اند. به همین دلیل نظامیان، به راحتی پارلمان ملی مصر را آنهم در آستانه برگزاری دور دوم انتخابات ریاست جمهوری این كشور، منحل می‌كنند، در حالی كه قاعدتا نظامیان باید بشدت از مردمی كه فردی چون مبارك را سرنگون كرده‌اند، بترسند و واقعا هم می‌ترسند؛ اگرنه هرگز اجازه نمی‌دادند محمد مرسی رئیس‌جمهور مصر شود و رای او را نشمرده و احمد شفیق را به ریاست جمهوری منصوب می‌كردند اما نظام سیاسی – نظامی مصر است كه به راحتی پارلمان ملی را منحل می‌كند. نظامیان اما جرات نداشتند آرای مرسی را هم طوری بشمارند كه او رئیس‌جمهوری نشود چون در اینجا دیگر صبر مردم به سر می‌آمد. نظامیان می‌دانند با مردمی انقلابی روبه‌رو هستند كه از قدرتی نامحدود برخوردارند. به همین دلیل با وجود آنكه اعلام نتایج انتخابات را به تعویق انداختند اما فرد برنده را مجبور شدند همانی معرفی كنند كه مردم برگزیده بودند. در دیگر كشورهای جهان عرب نیز این وضعیت با درجه‌های مختلف تفاوت حاكم است. مردم كشورهایی نظیر بحرین و یمن به این دلیل به اعتراضات خیابانی و تظاهرات مسالمت‌آمیز خود ادامه می‌دهند كه می‌دانند اصلاحات مقطعی و صوری سران رژیم‌های‌‌شان جوابگوی دردهای مزمن آنها نیست و آنها می‌خواهند با تغییرات ریشه‌ای در قانون اساسی مانع تداوم ساخت غیرعادلانه قدرت شوند.
ادامه در صفحه 12