حال سینمای ایران خوب نیست و سینما نیاز به یک مسکن خوب و قوی دارد اما نمایش فیلمی نظیر «کیمیا و خاک» خون تازه‌‌ای در رگ‌های سینمای ایران نمی‌تواند باشد و احوال سینمای ایران را مغشوش‌تر می‌کند. «کیمیا و خاک» را که تماشا می‌کنید، متوجه خواهید شد با یکی از آن فیلم‌های سفارشی– دولتی مواجه هستید که هدف از ساختش تراشیدن دلمشغولی برای فیلمساز بوده و فارابی داشته‌های مالی‌اش را بیهوده صرف دغدغه‌های نیمه‌روشنفکری سازنده «کیمیا و خاک» کرده است. خالق اثر نیز با تلقی گیج و منگی یک رویداد تاریخی خاص در تاریخ این سرزمین را در مقیاسی تحقیرآمیز بررسی کرده است و در نهایت مخاطب با فیلمی مواجه است که هویت مجعولی دارد و همین هویت مجعول مخاطب را در اقیانوسی از آشفتگی تاریخی رها می‌کند. تا به حال در عمر 14 ساله روزنامه‌نگاری و نقد نوشتن به خواننده توصیه نکرده‌ام فیلمی را تماشا نکند اما توصیه می‌کنم «کیمیا و خاک» به هیچ‌وجه ارزش سینما رفتن ندارد و امیدوارم هر آنچه در پی خواهد آمد نیروی محرک و انگیزشی برای دیدن فیلم نباشد. فیلم «کیمیا و خاک» چندین روایت موازی را بدون هیچ سرانجامی درهم تنیده و شروع، میانه و پایان 3روایت موازی در هم تنیده شده، سرانجامی گنگ و تقریبا نامفهوم دارد.
ابتدای روایت این تلقی برای مخاطب ایجاد می‌شود که ابهام و ایهامی که در مقدمه داستان وجود دارد کدگذاری‌هایی مشخص برای ایجاد هیجان و افزودن کمی سوسپانس به داستان است اما با گذشت کمی از درام، فیلمساز که خودش نقشی در نوشتن فیلمنامه داشته است سردستی و بدون چنگ زدن به یک پس‌زمینه تاریخی، از روایت و رویداد قالب‌های فرمی تصنعی ساخته است، رویدادهای بعدی عامل بسط و گسترش داستان نمی‌شود و آنقدر مشت فیلمساز نزد مخاطب باز می‌ماند که بی‌سرانجامی درام برای مخاطب کاملا قابل پیش‌بینی است.
در اغلب فیلم‌های ایرانی فیلمسازان واکنش روانشناختی مخاطب را در نظر نمی‌گیرند، سازنده این اثر دلمشغولی‌های فراوانی داشته است و تصمیم دارد با خرده‌روایت فیلمش پازل‌های دراماتیک به وجود بیاورد و از این طریق مخاطب را به ضیافت وقایع‌نگاری فیلمش دعوت کند اما نتیجه و حاصل اثر کاملا معکوس است و حتی افشای اپیزودیک روایت نمی‌تواند به کلیت اثر کمکی کند. در فیلم «کیمیا و خاک» کارگردان در دنیای شتاب‌زده و بی‌قرار درام، چنان غرق در خویشتن‌نمایی فرمی در فیلم است که در قدم نخست فراموش می‌کند این مدیومی که در دست او است، سینماست؛ مدیومی که قرار است در وهله نخست برای پیوند زدن مخاطب به ایدئولوژی سازنده از فیلتر تجربه کردن هیجان و سرگرمی عبور کند. در بازنمود اثر می‌توان دریافت «کیمیا و خاک» مخاطب از منظر فیلمساز کمترین و کم‌ارزش‌ترین جایگاه را دارد و نمی‌توان دلشمغولی فرمی و تجربه‌گرایی را صرفا به مخاطب حقنه کرد.
داستان با پرسوناژهای پراکنده‌‌ای آغاز می‌شود که همه خواستار رسیدن به یک پرواز مشخص و رفتن به پاریس در چند ماه مانده تا انقلاب اسلامی هستند. نخستین نفری که تماشاگر با او مواجه می‌شود و این مواجهه همراه با ابهام و ایهام است اما مقدمه‌چینی دراماتیکی نیست درباره پرسوناژی به نام «مقدم» است که از شهرستان به تهران آمده تا بیعت اهالی روستا و عشایر را که در صفحه نخست قرآن درج شده خدمت امام خمینی(ره) به پاریس ببرد اما مقدم در مواجهه با ساواک لو می‌رود و قرآن به دست یک روحانی (حامد بهداد) می‌افتد و قرار است این ماموریت را او انجام دهد. در نهایت «بهروز» فرزند صرافی که برای ازدواج با نامزدش راهی پاریس می‌شود این ماموریت را انجام می‌دهد.
در مجموع در «کیمیا و خاک» حفره‌های داستانی فراوانی در درام وجود دارد که این حفره‌ها غیرقابل چشم‌پوشی نیست. نکته اول در ماجرای درام این است که اصلا «مهدی» کیست که به عنوان یک نیروی خارج از مناسبت ارتشی پی به عالی‌ترین اطلاعات نظامی برده و به سادگی از دژبان ارتش عبور می‌کند تا خود را به مرجع‌ترین جلسات سری نظامی برساند و فهرست اسامی ارتشی‌های سر به شورش گذاشته علیه نظام شاهنشاهی را بیابد و آن را به پاریس رسانده و در اختیار حضرت امام قرار دهد. تمام انگاره‌هایی که در فیلم مطرح می‌شود، به نوعی جعل تاریخ و انقلاب است. البته این روایت سه‌پاره در روایت‌های موازی دیگر خود نیز به حفره‌های فراوان داستانی دچار است؛ اینکه اقوام روستایی و عشایری کنار قرآن را امضا کرده‌اند و باید به دست حضرت امام برسد به نوعی جعل تاریخ انقلاب است، ضمن اینکه در همه روایت‌های موازی که در این فیلم وجود دارد، رابطه علت و معلولی اتفاقات مشخص نیست و نپرداختن به این روایت‌ها اتوماتیک‌وار به قصه اصلی آسیب‌های جدی وارد کرده است. اینکه رابطه علت و معلولی شخصیت‌ها و خرده‌روایت‌های مرتبط نسبت دراماتیک ندارند آفت اصلی فیلم است و در نهایت حفره‌های گنگ داستانی ایجاد می‌کند و زمانی که مثلا «نرگس» (آزیتا حاجیان) همسر «رضا» مقابل دوربین می‌ایستد و از بی‌توجهی همکارانش گله می‌کند، مخاطب با مشتی شعار دم‌دستی گل‌درشت مواجه می‌شود. اما منطق داستانی در پیشبرد داستان با مشکلات عمده و فراوانی مواجه است مثلا شخصیت مهدی (حسین یاری) توسط افسران شاهنشاهی زخمی و با مراجعه به یک پرستار مشکلش رفع و رجوع می‌شود. این بخش از داستان آنقدر از واقعیت دور و فاقد منطق داستانی است که می‌توان ادعا کرد برای تماشاگر اصلا باورپذیر نیست، در ثانی فارغ از همه این ایرادتی که به فیلم وارد است، دیالوگ‌های فیلم با خود قصه به نوعی ارتباطی ندارد. زمانی که مهدی و نرگس از «نادر» جدا می‌شوند و مهدی زخمی و دچار خونریزی است، نرگس یادش می‌افتد برای جلوگیری از ضعف مهدی اقدام به خرید لبو کند. مهدی پول لبو را به فروشنده می‌دهد و فروشنده به او معترض می‌شود و می‌گوید این پول خونی است و مهدی در پاسخ می‌گوید این روزها همه پول‌ها خونی است. پیام‌های گل‌درشت با شعار‌های گل‌درشت‌تر و دیالوگ‌های اغراق‌آمیز واقعا آسیب‌های جدی و اساسی به فیلم وارد کرده است. بنده با علم به اینکه می‌دانم عباس رافعی فیلمساز متوسطی است اما باور نمی‌کردم چنین فیلم ضعیفی در کارنامه خود داشته باشد که اینقدر ضعیف و غیرقابل دفاع باشد. نکته جالب‌تر اینکه فیلم محصول فارابی است و مشخص نیست فارابی از چه رو اقدام به تامین هزینه‌های فیلمی کرده که دست به جعل تاریخی انقلاب ایران در سال 57 می‌زند. زمانی که این فیلم را تماشا می‌کنید متوجه خواهید شد «کیمیا و خاک» نه‌تنها جعل تاریخ است بلکه اصلا فیلمی درباره تاریخ نیست. رافعی تقریبا به اهداف داستان‌پردازانه خود در این روایت نرسیده و چون سرانجام داستانی دراماتیزه شده‌‌ای برای پرسوناژهای فیلم (غیر از شخصیت روحانی– حامد بهداد) وجود ندارد، باقی شخصیت‌ها پا در هوا هستند و اصلا روایت رضا (امیر آقایی) و عذاب وجدانش از لو دادن مرتضی و گم شدن نادر (فرزندش) و اختلافاتی که با هم دارند بسیار گنگ و نسنجیده است.
«کیمیا و خاک» در پی‌ریزی داستانی بسیار ضعیف است، ارتباط داستانی میان 3 روایت موازی موجود دارای روابط علت و معلومی نیست و درام‌پردازی منطق رویدادی ندارد. این 3 دلیل عمده ضعف‌های آشکار فیلم رافعی است که جلوه‌گری دراماتیک را از یک داستان تاریخی می‌گیرد. اما اگر بخواهیم به صورت کلی‌تر فیلم را ارزیابی کنیم و ضعف‌های عمده‌اش را برشمریم، با اطمینان خاصی اشاره می‌کنم بزرگ‌ترین ضعف فیلم «کیمیا و خاک» این است که وقایع‌نگاری در اغلب موارد به وضوح و در نهایت ایجاز تعیین نشده است. این نکته امری حیاتی است و به این ترتیب منطق فحوایی با درکی از چیدمان شبه‌اپیزودیک فیلم کاملا غیرملموس است.