فرارسیدن فصل تابستان هرساله موجبات نگرانی والدین و هراس از به بطالت گذشتن اوقات کودکان و نوجوانان را فراهم می‌‌کند. در این میان بیش از هر چیز نقش کلاس‌های رنگارنگ برای پرکردن خلأ بیکاری مخاطبان کوچک و غافل کردن آنها از اینترنت و بازی‌های رایانه‌ای پررنگ‌تر است اما آنچه مثل همیشه در این میان مغفول می‌‌ماند، کتاب است؛ یار مهربانی که دیری است اغلب مخاطبان کودک و نوجوان رغبتي به آن ندارند و به‌زعم برخی نویسندگان و جامعه‌شناسان، اینترنت موفق شده گوی سبقت را از آن برباید. گزارشی که در پی می‌‌آید ماحصل گفت‌وگو با تنی چند از نویسندگان ادبیات کودک و نوجوان درباره چگونگي ترغیب این مخاطبان در فصل تابستان به سمت و سوی کتابخوانی است. ***
دیدگاه تجاری به کتاب برداشته شود
محسن هجری یکی از نویسندگان کودک و نوجوان است. او درباره فوايد کتابخوانی کودکان و نوجوانان در فصل تابستان معتقد است: به نظر می‌رسد لبه تیز این مساله خاصه در فصل تابستان متوجه نهادی چون صدا و سیماست. در واقع صدا و سیما به مثابه رسانه‌ای فراگیر می‌‌تواند نقش سازنده‌ای در این باره ایفا کند و مقوله کتابخوانی را مورد پوشش قرار دهد. تصورم بر این است اگر دیدگاه تجاری به مقوله تبلیغات کتاب برداشته شود میتوان به ترویج کتابخوانی در سطح کشور امیدوار بود.
برگزاری نقد و معرفی کتاب در صدا و سیما
این نویسنده با اشاره به اینکه اغلب برنامه‌هایی که صدا و سیما درباره کتاب و کتابخوانی پخش می‌‌کند در ساعات نیمه‌شب و زمانی است که ممکن است عده زیادی از مخاطبان برنامه را مشاهده نکنند، ادامه میدهد: اگر صدا و سیما باور دارد باید مقوله‌ای چون کتابخوانی در کشور رواج یابد، بهتر است در زمان پخش برنامه‌هایی که شما اشاره می‌‌کنید، تغییراتی ایجاد کند. پخش این برنامه‌ها در این بازه زمانی نه‌تنها مخاطبی را جلب نمی‌کند که تاثیرات لازم را نیز دربر نخواهد داشت، بنابراین ضرورت دارد برنامه‌هایی مثل نقد کتاب یا کتابخوانی برای کودکان و نوجوانان در ساعات زنده تلویزیون پخش شود. به نظرم این توقع زیادی نیست که بخواهیم برنامه‌های مرتبط با کتاب در ساعت‌های مناسب پخش شوند، چه‌بسا بارها مشاهده کرده‌ایم که یک فیلم سینمایی برای چندمین بار از تلویزیون پخش میشود یا یک برنامه ورزشی به همین ترتیب اما متاسفانه برای کتابخوانی وقت مناسبی اختصاص داده نمی‌شود و اگر بخواهیم تاثیرات رواج کتابخوانی را در بین بچه‌ها مشاهده کنیم اجرای این برنامه‌ها از جمله کارهایی است که باید انجام دهیم. به نظر می‌رسد امروز استفاده از شیوه‌های جذاب مثل معرفی کتاب برای رده‌های مختلف سنی کودک و نوجوان تاثیر بیشتری می‌‌گذارد یا با توجه به اینکه مخاطب امروز چندان که باید به دلیل مشغله‌های زندگی از اوقات فراغت کمتری برخوردار است، میتوان در صدا و سیما از روش تلخیص یا خلاصه‌گویی استفاده کرد و از نویسندگانی در این برنامه‌ها دعوت کرد که با بیان جذاب و دوست‌داشتنی، قسمت‌هایی از یک کتاب را برای مخاطب بخوانند تا نظر او را برای خرید آن کتاب جلب کنند.
استفاده از همه ژانرهای ادبی
از او درباره این مساله می‌‌پرسم که بهتر است چه کتاب‌هایی در گردونه معرفی صدا و سیما قرار گیرند تا مخاطب بتواند بیش از این به سمت کتابخوانی گرایش پيدا كند. هجری در پاسخ می‌‌گوید: در حال حاضر کتاب‌های تالیفی و ترجمه بی‌شماری در بازار کتاب‌های کودک و نوجوان به چشم میخورد. طبعا مخاطب از بین این تعداد انبوه می‌‌تواند موفق به گزینش و انتخاب یک اثر مطلوب شود. در عین حال تصور می‌‌کنم مهم‌ترین پیامدی که از خواندن بخشی از کتاب در صدا و سیما حاصل میشود، رواج کتابخوانی است و اگر این امر شکل بگیرد، اتفاق خوبی تلقی میشود. در این بین میتوان از ژانرهای مختلف ادبی نیز استفاده کرد تا مخاطب راحت‌تر بتواند به انتخاب اثر مورد نظر خود بپردازد، بنابراین وقت آن رسیده که با نگاه ملی به کتابخوانی نظر کنیم اما باز هم در این بین سوالی که پیش می‌‌آید این است که بچه‌های امروز با وجود اینترنت و بازی‌های رایانه‌ای تمایلی نسبت به خواندن کتاب دارند یا نه. وی درباره این پرسش نیز تصریح می‌‌کند: چنانکه پیش از این اشاره کردم صدا و سیما به دلیل اینکه رسانه‌ای فراگیر است، می‌‌تواند حتی در این باره از اینترنت نیز سبقت بگیرد به شرط آنکه در این‌باره درست عمل کنیم و بدانیم برای رواج کتابخوانی چه راهکارهایی باید در پیش بگیریم. صرفنظر از این مساله، اینترنت به نوعی مخاطب را به مطالعه وامی‌‌دارد. همین که شما با وصل شدن به اینترنت می‌‌توانید سایت‌های مختلف را ببینید یا به وبلاگ‌ها سر بزنید نشان از مطالعه دارد اما درباره کودکان و نوجوانانی که در مناطق محروم و دورافتاده زندگی میکنند این مساله تفاوت دارد و صدا و سیما با تبیین برنامه‌هایی درباره کتاب می‌‌تواند نقش سازنده‌تری ایفا کند.
ضرورت باز بودن کتابخانه مدارس در تابستان
دیدگاه این نویسنده کودک و نوجوان درباره کتابخانه مدارس یا مساجد هر محل نیز شنیدنی است. هجری در این باره توضیح میدهد: به جرات میتوان گفت نویسندگان کودک و نوجوان بارها به مسؤولان آموزش و پرورش اشاره کرده‌اند دایره کتاب‌ها وسیع‌تر شود و از نگاه‌های بسته نسبت به کتابخوانی کودکان و نوجوانان در کتابخانه مدارس جلوگیری کنند، حتی درباره به‌روز کردن کتابخانه‌ها طرح‌های زیادی از سوی نویسندگان ارائه شده است. آموزش و پرورش باید کتابخانه‌ها را حتی در ایام تابستان باز بگذارد و کتابدارها نیز باید مثل دفتردارها در این کتابخانه‌ها فعال باشند و به مخاطبان کتاب ارائه دهند. توقعی که در این باره همیشه از آموزش و پرورش می‌‌رفته این بوده که دست‌کم به کاهش مطالعه اجباری و دروس بپردازد اما در بیشتر مواقع دیده میشود که فقط یک ساعت به مطالعه آزاد در مدارس اختصاص داده میشود و آن یک ساعت هم غالبا به بطالت می‌‌گذرد.
5 کتاب 1000 تومان
احمد اکبرپور دیگر نویسنده کودک و نوجوانی است که با او به گفت‌وگو می‌‌نشینم. در سال‌های گذشته کتاب‌های «قطار آن شب» و «امپراتورکلمات» او توانسته‌اند برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی و برنده دپیلم افتخار IBBY در پکن شوند. اکبرپور به مساله مخاطبان شهرستانی اشاره می‌‌کند و می‌‌گوید: گاه مشاهده میکنیم در شهرستان‌ها و شهرهای کوچک به غیر از چند کتاب محدود، کتاب خلاقه دیگری نیز به چشم نمی‌خورد، البته در حال حاضر این معضل در کلانشهرها نیز اتفاق افتاده است. به عنوان مثال در شیراز هنوز یک مرکز تخصصی کتاب کودک وجود ندارد. صرفنظر از این گاه می‌‌بینیم که والدین تمایل به خرید کتاب ارزان دارند بویژه در ایام نمایشگاه این امر بیشتر به چشم میخورد که والدین ترجیح میدهند 5 تا کتاب را به قیمت یکهزار تومان خریداری کنند كه البته این کتاب‌ها عمدتا بازاری هستند. به نظرم در درجه نخست باید از طریق رسانه‌ها اطلاع‌رسانی کرد که خرید کتاب به این شکل غلط و این کار اصلا ضدفرهنگی است. حالا دلایلش را توضیح می‌‌دهم؛ دلیلش این است که در کتاب‌هایی از این دست متن سرسری است، تصاویر دزدی است و به طور کلی این‌طور کتاب‌ها ارزش خرید ندارند.
جدی نگرفتن نویسندگی بین قشر فرهیخته
وی با ابراز تاسف از وجود چنین رویه‌ای در حوزه نشر ادامه میدهد: طبعا ناشرانی که از حوزه نشر فقط در اندیشه اقتصاد و کسب درآمد مالی هستند و به محتوای کتاب‌هایی که عرضه میکنند، توجهی ندارند از تولیدکنندگان اصلی کتاب‌هایی از این دست هستند،
چه بسا ناشرانی از این دست حتی برای ترجمه کتاب‌های کودک و نوجوان به جای به کارگیری مترجم زبده از دانشجویان رشته زبان انگلیسی استفاده میکنند، در نتیجه کتابی که قرار است برای طیف کودک و نوجوان در نظر گرفته شود، از ضعیف‌ترین متن برخوردار است. تصاویر کتاب کارتونی است و یک‌جور هرج و مرج در این حوزه دیده میشود که به نظرم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید موانعی را سر راه ناشرانی از این دست که تنها به پول فکر میکنند، ایجاد کند تا این معضل مرتفع شود ضمن اینکه متاسفانه مشکلاتی که به آنها به اجمال اشاره کردم در حوزه کتاب‌های کودک و نوجوان بیشتر از حوزه بزرگسال است. متاسفانه نویسندگی کودک و نوجوان حتی بین فرهیختگان نیز جدی گرفته نمی‌شود و حتی افراد فرهیخته نیز حاضر نیستند بیایند و از میان فهرست کتاب‌هایی که در جشنواره‌های سالانه برگزیده می‌شوند، برای فرزندشان کتاب انتخاب کنند.
نبود ضابطه در حوزه کودک
و نوجوان
این نویسنده شیرازی با اشاره به اینکه برخی بر این باورند که وجود تکنولوژی و بازی‌های رایانه‌ای موجب شده کودکان و نوجوانان از کتابخوانی دور بمانند، می‌‌گوید: تصور می‌‌کنم مشکلات ما جای دیگری است بویژه اینکه امروز مشاهده میشود کشورهایی که خود به طرح و ساخت بازی‌های رایانه‌ای و انواع و اقسام موارد تکنولوژی پرداخته‌اند، مبنای کار خود را پیش از هر چیز بر کتابخوانی گذاشته‌اند. واقعیت این است که آنها با وجود اینکه در مهد تکنولوژی بسر می‌‌برند اما از کتاب خواندن غافل نشده‌اند. برای ما این بازی‌ها را می‌‌سازند و صادر میکنند اما به اندازه ما از کتاب دور نشده‌اند ولي ما به دلیل مشکلات عرضه و تقاضا از این مساله بی‌بهره‌ایم، ضمن اینکه همان‌طور که اشاره کردم تا زمانی که در حوزه نشر کودک و نوجوان مسائل به شکل ضابطه‌مند صورت نگیرد همین شرایط ادامه دارد و کودکان و نوجوانان بازی‌های رایانه‌ای و گشت و گذار در اینترنت را به خواندن کتاب ترجیح میدهند.
کتاب‌های غیردرسی در انزوا
مصطفی خرامان دیگر نویسنده‌ای است که در این گزارش به مقوله شرایط نامطلوب کتابخانه مدارس اشاره می‌‌کند و می‌‌گوید: در حال حاضر مشغله‌های زندگی موجب شده معلمان مدارس وقتی برای مطالعه نداشته باشند و طبعا به همین دلیل دانش‌آموزان را هم برای مطالعه مورد تشویق قرار نمی‌دهند. در عین حال تا زمانی که کنکور به عنوان مهم‌ترین بحث در مدارس مطرح است، کتاب‌های غیردرسی در انزوا قرار دارند و خانواده‌ها و مربیان مدارس سعی میکنند بیشتر بر مطالعه کتاب‌های درسی تاکید داشته باشند. قطعا فرهنگسازی در این زمینه از سوی دولت می‌‌تواند در بهبود و ارتقای سطح کیفی مطالعه در کشور تاثیر بسزایی داشته باشد.
به کارگیری کتابداران متخصص
وی ادامه میدهد: همیشه گفته‌ام کودکان و نوجوانان باید کتاب‌هایی که در ژانرهای مختلف چه داستانی، چه علمی- تخیلی، افسانه و... نوشته شده‌اند را مورد مطالعه قرار دهند. هر کتابی که بتواند برای کودکان و نوجوانان جذاب باشد و آنها را ساعتی پای خواندن کتاب بنشاند، خوب است اما مساله‌ای که در این میان وجود دارد این است که چه کسی یا کسانی در کتابخانه‌ها این کتاب‌ها را به دست بچه‌ها می‌‌رسانند. مهم آن است که از کتابداران متخصص که به حیطه کتابخوانی و ادبیات کودک و نوجوان اشراف داشته باشند، کمک گرفته شود زیرا این گروه صرفنظر از داشتن تخصص می‌‌توانند کتاب‌ها را به لحاظ کیفی و سلیقه‌ای غربال کنند و در دسترس دانش‌آموزان قرار دهد.