گروه فرهنگ و هنر: حميد سمندريان، كارگردان نامدار تئاتر ايران 22تيرماه چشم از جهان فروبست. سمندريان كه مدتي بود از بيماري سرطان كبد رنج مي‌برد، در سن 81سالگي درگذشت. اين اتفاق در حالي افتاد كه همراهان و شاگردان هميشگي‌اش تصميم گرفته بودند براي بهتر شدن حال استادشان، بار ديگر اجراي نمايش «بازي استريندبرگ» را كه او سال‌ها پيش به صحنه برده بود با همان بازيگران قبلي يعني هما روستا، رضا كيانيان و پيام دهكردي پاييز امسال به صحنه ببرند و حتي بخشي از تمرينات اوليه اين نمايش نيز در منزل شخصي او آغاز شده بود. سمندريان كه در همه اين سال‌ها حسرت اجراي «گاليله» را با خود داشت، آخرين‌بار در سال 1389 سرگرم ترجمه و كار روي اين نمايشنامه معروف برتولت برشت بود و قصد داشت اواسط تيرماه همان سال گروه بازيگران اين نمايش را مشخص كند تا بر اساس توافقات انجام‌شده با شهرداري تهران، «گاليله» را از بهمن سال 89 تا ارديبهشت 90 در تماشاخانه ايرانشهر به صحنه ببرد اما اين آرزو هرگز محقق نشد. در همه اين سال‌ها، در كنار تئاترهايي كه به صحنه برد، بزرگداشت‌هاي بسياري نيز براي او برگزار و سالن‌هايي به نامش نامگذاري شدند. سال 88، در مراسم افتتاح تالاري كه در تماشاخانه ايرانشهر به نام او ثبت شده بود و با نكوداشتي توسط شاگردانش همراه بود، با مرور سال‌هاي حضورش در تئاتر مثل هميشه اول از همه از استادانش كه در زندگي هنري او تاثير داشتند، ياد كرد و مي‌گفت: «در زندگي‌ام چند استاد داشتم؛ اول از همه ادوارد ماكس كه در آلمان شاگرد او بودم و از او ياد مي‌كنم كه امروز در خاك آرميده است و معناي تئاتر را به من آموخت». وی در ادامه سخنانش با گراميداشت ياد و خاطره عبدالحسين نوشين از اين هنرمند به عنوان ديگر استاد خود در تئاتر ياد كرده بود. اين هنرمند همان شب با صدايي بغض‌آلود و با بيان خاطره‌اي از پدرش از او تشكر كرد كه او را براي كار تئاتر تشويق كرده بود و همچون هميشه از همسرش هما روستا نيز به پاس همه همراهي‌هايش قدرداني كرد. سمندريان در بخش ديگري از صحبت‌هاي خود درباره دلايل انتخاب رشته تئاتر گفته بود: «من به هر دو رشته تئاتر و موسيقي بسيار علاقه‌مند بودم. پيش از آنكه به آلمان بروم، شاگرد استاد ذوالفنون بودم و در نزد او ويولن مي‌نواختم. پس از اينكه در آلمان در هر دو رشته موسيقي و تئاتر امتحان دادم، به من گفتند نمي‌تواني به طور همزمان در هر دو رشته تحصيل كني و پيشنهاد كردند در تئاتر مستقر شوم. موسيقي ايران و همه موسيقيدانان ايراني را بسيار دوست دارم و معتقدم موسيقي بسيار سخت است و اميدوارم علاقه‌مندان اين رشته اين سختي را بپذيرند و بدانند سختي زيبايي زندگي ماست و به زندگي‌مان معنا مي‌دهد». شوخ‌طبع و بذله‌گو
اما حميد سمندريان از آن دست هنرمنداني بود كه هميشه در كنار جديت در كار، او را با شوخ‌طبعي و زبان بذله‌گو نيز مي‌شناختند. او بارها در بزرگداشت‌هايي كه برايش برگزار شده بود، از ديگراني كه از او محق‌تر هستند ياد كرده و گفته بود: «در اينجا چهره‌هايي لايق‌تر از من همچون عزت‌الله انتظامي، داوود رشيدي، علي رفيعي و... حضور دارند. من كوچك‌تر از آن هستم كه برايم جشن بگيريد اما شاگردانم با لطف و سماجت خود اين مراسم را برگزار كردند». سمندريان جاي ديگري هم در مراسم پاياني دوازدهمين جشنواره بين‌المللي تئاتر دانشگاهي با اشاره به شور و شوق دانشجويان تئاتر گفته بود: «از من بهتر، پرسابقه‌تر و مطلع‌تر بسيار وجود دارند كه بايد از آنان تقدير مي‌شد و من اين تشويق و گل را نثار آنان مي‌كنم؛ كساني كه بسيار به اين مملكت خدمت كرده‌اند و تلاش‌هايشان در جايي منعكس نشده و اين مشكلي است. هنرمنداني هستند كه هر روز بايد به آنان رسيد و روحيه آنان را تقويت كرد». وی خطاب به دانشجويان و علاقه‌مندان تئاتر يادآور شده بود: « زيبايي در اينجاست، جواناني كه جشن به خاطر آنها ترتيب داده شده، پر از ذوق هستند. بسياري از آنان شاگرد من هستند و آرزو مي‌كردم كمي از ذوق آنها سهم من مي‌شد. اميدوارم جامعه و مسؤولان ما آنقدر آنان را حمايت كنند كه اين جوانان از ما پيران بهتر و بهتر باشند».
تئاتر خانه ماست
سمندريان سال 86 و در جشن بزرگداشت روز جهاني تئاتر نيز با روشن كردن شمع‌هاي اين جشن آرزو كرده بود اين روزهاي تئاتر بگذرد و شمع اين هنر روشن شود. او همچون هميشه مهم‌ترين لازمه كار هنري را، آزادي فكر هنرمندان مي‌دانست و معتقد بود: «تئاتر خانه ماست. اگر با تئاترهاي ضعيف روبه رو مي‌شويم نبايد خشمگين شويم، چرا كه ضعف تئاتر به دليل شرايط حاكم بر آن است و از سوي هنرمندان نيست. اميدوارم بزودي از تاريكي بيرون بياييم و مانند اين شمع‌ها روشن شويم. دوست داريم صداي ما به گوش دولتمردان برسد تا هنر بويژه تئاتر را مورد توجه قرار بدهند، چرا كه ما شرقي‌ها بهترين بضاعت را براي خلق اثر هنري داريم اما بايد شرايط فرهنگي كشور اجازه خلق اين آثار را به ما بدهد. جريان كلي تئاتر بايد مورد حمايت قرار بگيرد».
همه شاگردان استاد
شروع فعالیت‌هاي تئاتری او حین تحصیل در دوره متوسطه با حضور در کلاس‌های تئاتر و هنرپیشگی اساتيدي چون حسین خیرخواه، شباویز و نصرت کریمی زير نظر عبدالحسين نوشين بود. او پس از اتمام دوره دبیرستان به اروپا سفر کرد و در آلمان دوره مهندسی شوفاژ سانترال را در دانشگاه صنعتی برلین گذراند اما بعد از آن به کنسرواتور عالی موسیقی و هنرهای نمایشی هامبورگ وارد شد. برخورد با تئاتر آنقدر برایش گسترده بود که طی 6 سال به صورت آکادمیک تحت آموزش ادوارد مارکس که یکی از استادان برجسته تئاتر بود، اصول و مبانی کارگردانی و بازیگری را آموخت و همزمان در آلمان به صورت حرفه‌ای مشغول به کار شد. سمندريان پس از پایان این دوره به دعوت اداره هنرهای نمایشی دراماتیک اداره کل هنرهای زیبای کشور به ایران بازگشت و نمایشنامه «دوزخ» را در تالار همین اداره روی صحنه برد و فعاليت‌هاي خود را به شكل پيوسته در عرصه تئاتر ادامه داد. تاسیس کلاس‌های آزاد بازیگری و کارگردانی از ديگر اقدامات جدي زنده‌یاد سمندريان بود كه تا آخرين روزهاي عمرش ادامه داشت و به واسطه آن هنرمندان درجه يكي همچون عزت‌الله انتظامي، گوهر خيرانديش، رضا كيانيان، ميكائيل شهرستاني، احمد آقالو، كيومرث مرادي، پرويز پورحسيني، گلاب آدينه، مهدي و ناصر هاشمي، آتش تقي‌پور و... را تحويل جامعه هنري داد. كارگرداني و اجراي تئاترهاي ماندگاري چون «ملاقات بانوی سالخورده»، «دایره گچی قفقازی»، «ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی»، «مرغ دریایی»، «بازی استریندبرگ»، «کرگدن» و... در كارنامه هنري او به چشم مي‌خورد.
سمندریان به روایت دیگران
در پي درگذشت حميد سمندريان، تعدادي از هنرمندان از فقدان اين كارگردان تئاتر ايران گفتند.
عزت‌الله انتظامي: تئاتر ايران جواهر بزرگ و قيمتي خود را از دست داده است. بايد به همه هنرمندان بويژه هما روستا تسليت بگوييم. سمندریان هميشه آرزو داشت نمايش «گاليله» را كار كند اما نشد كه اين نمايش را كار كند؛ دير شد و او حسرت به دل درگذشت. دلم خوش نيست. كسي را از دست داديم كه براي همه ما بزرگ بود. چون تحصيل در دانشگاه را خيلي دير آغاز كردم، دانشجوي ايشان بودم. هرچه دارم از او است. آثاري فوق‌العاده و زيبا اجرا كرد. يكي از كارهاي درخشان ايشان نمايش «كرگدن» بود كه در دانشگاه تهران اجرا كرديم. با آنكه آن زمان در دانشگاه‌ها را مي‌بستند كه كسي وارد نشود، حتي روي زمين هم تماشاگر نشسته بود. تئاتر ايران، كارگردان فوق‌العاده خود را از دست داد؛ كارگرداني كه شاگرداني بزرگ پرورش داد كه همه از بزرگان و استادان تئاتر ما شدند. زود او را از دست داديم. جايش هميشه خالي مي‌ماند.
ايرج راد: از دست دادن استاد سمندريان براي جامعه هنري بويژه تئاتر مملكت بسيار دشوار است. ايشان همواره با انرژي و روحيه‌اي كه داشت به همه ما انرژي مي‌داد و هرگز تصور نمي‌شد چنين فردي با اين روحيه و انرژي از دنيا برود اما سرانجام به خاطر بيماري مهلكي كه داشت، دست مرگ ايشان را از ما گرفت. تاثير آثار استاد سمندريان بر روند تئاتر كشور بر كسی پوشيده نيست. ايشان علاوه بر كارگرداني‌هاي درخشان، هنرمندان بسيار بزرگي پرورش داد، به گونه‌اي كه بسياري از هنرمندان و فارغ‌التحصيلان تئاتر كشور از شاگردان ايشان بودند و من هم جزو دانشجويان ايشان بودم. علاوه‌بر كارگرداني و تدريس، ترجمه‌هاي ايشان از آثار بزرگ نمايشي از ديگر نقاط قوت كارنامه هنري‌شان است. علاوه بر كار هنري، رفتار، كردار و برخورد استاد با همه هنرمندان همواره زبانزد همگان بوده است. عشق و علاقه و الفتي كه به تئاتر داشت از دلش برمي‌خاست و با همه وجود تئاتر را دوست مي‌داشت. از حدود سال‌هاي 40 بود كه با استاد از طريق كارهايي كه به صحنه مي‌برد آشنا شدم؛ همان زمان هم در جامعه هنري داراي اشتهار بود و تئاتري‌ها برايشان ارزش و احترام بسياري قائل بودند.
مجيد سرسنگي: حميد سمندريان حدود 6 دهه حضور مستمر در تئاتر كشور داشته و مي‌توان از 2 زاويه حضور هنري ايشان را ارزيابي كرد. آثاري كه استاد سمندريان به صحنه برد، جزو افتخارات تاريخ تئاتر مملكت بود. از سوي ديگر چندين نسل دانشجو تربيت كرد و با پرورش آنان تاثيري غيرقابل انكار بر شيوه جديد تئاتر ايران نهاد. استاد سمندريان معلمي به تمام معنا و استادي بي‌بديل بود؛ هم هنرمندي كاملا حرفه‌اي بود و هم به لحاظ اخلاق‌گرايي چهره‌اي بي‌نظير داشت كه مي‌توان آن را در شيوه پرورش دانشجويانش مشاهده كرد. از مهم‌ترين ويژگي‌هاي او مي‌توان به نداشتن حسد و بخل اشاره كرد. او همواره براي ديگران كارگشايي مي‌كرد و هميشه دستش براي ديگران باز بود و همين ويژگي‌ها از او استادي مسلم ساخته بود. حميد سمندريان نه‌تنها در رشته تخصصي‌اش تئاتر موفق بود كه به لحاظ جنبه‌هاي روحي و رواني از نوعي بزرگمنشي كم‌نظير برخوردار بود و بايد درگذشت اين هنرمند بزرگ را به همه هنرمندان كشور تسليت بگوييم.
رضا كيانيان: همین 2 هفته آخر که بیشتر خواب بود یا خودش را به خواب می‌زد تا صحبتی از تئاتر می‌شد، می‌نشست و با اشتیاقی که فقط برای یک آدم سالم تعریف می‌شود داد سخن می‌داد و به من که قرار بود «ادگار» را در همین نمایش بازی کنم، می‌گفت اگر گاهی ادگار به جایی که ما نمی‌دانیم کجاست خیره می‌شود... به مرگ خیره شده است، بعد می‌خندید و می‌گفت اگر زنده ماندم بیشتر حرف می‌زنیم. هم می‌دانست دارد می‌میرد و هم به مرگ لبخند می‌زد.
جواد شمقدری: حدود 15 سال پيش زماني كه مديركل آموزش‌هاي سينمايي بودم قرار شد به آموزشگاه‌هاي سينمايي بازرس بفرستيم تا كار آنها را كنترل كند و به لحاظ پيشكسوتي سمندريان، خودم به آموزشگاه ايشان رفتم و ديدم آنقدر سرگرم كارش است كه هيچ چيز جز هنر برايش مهم نيست و در طول اين سال‌ها هم ديديم بدون حاشيه به كارش ادامه داد. او يك فيلم ساخت و ادامه نداد و وقتي ديد مي‌تواند در حوزه تئاتر فعاليت چشمگيري داشته باشد ترجيح داد در آن حوزه بماند و شاگرداني تربيت كند. در واقع هنرمند موقعي ماندگار مي‌شود كه با مردم خودش و در مسير آرمان‌هاي متعالي كشورش باشد.
داوود رشيدي: يكي از بهترين‌ها و بهترين دوست و همكار را از دست داديم كه بسيار غمگين هستم.