میزگرد برنامه اخیر هفت به نقد و بررسی فیلم
رد کارپت (فرش قرمز) رضا عطاران اختصاص داشت و غلامعباس فاضلی، منتقد و مدرس سینمایی (سردبیر سایت پرده سینما) میهمان این بخش بود. فاضلی در این بخش به تحلیل متنی فیلم فرش قرمز (رضا عطاران) پرداخت که دلیل بازنشر سخنان فاضلی به صورت مکتوب چند دلیل دارد. نخست اینکه این بخش مهم از برنامه هفت در زمان بسیار نامطلوبی پخش شد و برهان دوم بازنشر سخنان فاضلی، تحلیل محتوایی اثر سینمایی توسط وی در نسبت با فرهنگ عمومی است. در مقدمه میزگرد نقد و بررسی برنامه اخیر هفت، فاضلی اشاره کرد: قبل از هر چیز ما با رضا عطاران مواجه هستیم، کسی که خوش ذوق و صاحب قریحه کمدی بسیار خوبی است. کمدی عطاران در مقام بازیگر فوق‌العاده است و فکر می‌کنم در سینمای ایران فقط اکبر عبدی با او قابل مقایسه باشد. عطاران نسبت به هم‌نسلان خودش قریحه بهتری در کمدی دارد. در مقام کارگردانی هم به نظر من او می‌داند صحنه‌های کمدی را چگونه و بر چه اساسی هدایت کند. عطاران از سبک و سیاق تکراری و کلیشه‌ای برخی از همدوره‌ای‌هایش فرار کرده است اما در عین حال فکر می‌کنم اگر قرار باشد روزی کمیسیونی برای بررسی جنایت‌های فرهنگی در ایران تشکیل شود رضا عطاران از متهمان ردیف اول این کمیسیون خواهد بود! فکر می‌کنم او آسیب خیلی جدی به فرهنگ جامعه وارد کرده است بر همین اساس در فیلم فرش قرمز ما با یک فیلم بسیار سرهم‌بندی شده و سردستی مواجه هستیم که کلیتش غیر‌جدی است اما مساله‌ای مقدم بر ماهیت فیلم وجود دارد. فاضلی در ادامه اشاره کرد: ما با یک جریان خزنده در سینمای ایران مواجه هستیم و ابتذالی خاص در یکسری از فیلم‌های سینمای ایران رواج پیدا کرده است اما چون برخی سازندگان این فیلم‌ها در اینجا حضور ندارند و ممکن است حقی از آنان تضییع شود من اسمی از آنها نمی‌برم ولی ما با یک جریانی در سینمای ایران مواجه هستیم که به اعتقاد من سعی در عقیم کردن خصلت‌های مردانه دارد. جریانی که خصلت‌های والای مردانه همچون جوانمردی، نجابت، شرافت، والامنشی و راستگویی را از بین می‌برد و به بهانه طنز و کمدی، فرومایگی را جایگزینش می‌کند. فاضلی با طرح این موضوع گفت: تا کی ما باید به فرومایگی توالت رفتن هنرپیشه‌ها بخندیم؟ تا کی قرار است هنرپیشه کمدی ما در فیلم رد کارپت صریحاً بگوید «دروغ مشیت ماست و ما از این مشیت الهی فرار نمی‌کنیم». یاد یکی از هنرپیشه‌های فیلمفارسی بخیر، جای تقدیر از او خالی است که می‌گفت «خدایا این چشم پاک را از ما نگیر». تا کی باید ببینیم شخصیت اصلی قصه ما به مهماندار نظر دارد، به زن خیابانی در فرانسه نظر دارد، کتک می‌خورد و توسری‌خور است. این گزاره‌ها با هیچکدام از اصول درام در فرنگ هم منطبق نیست. ما دچار یک عارضه‌ای شده‌ایم و نتیجه‌اش می‌شود اینکه خصلت‌های مردانه از دست می‌رود. آقای عطاران در فیلم قبلی‌اش «خوابم می‌آد» رسما دامن پایش می‌کند و نقش مردی را بازی می‌کند که شلوارش را خیس می‌کند، این قالب نمایشی در رد کارپت هم وجود دارد البته در این فیلم به جای خیس کردن شلوار در میزانسنی مشابه فیلم «خوابم می‌آد» که جایگزین شده، همان صورت نمایشی تداعی می‌شود. کاراکتر اصلی با ایفای رضا عطاران، وقتی می‌فهمد که اسپیلبرگ را می‌تواند ببیند، آجیل‌هایش می‌ریزد و همان سیاق نمایشی در میزانسنی مشابه تکرار می‌شود. ما در این فیلم با پرسوناژی مواجه هستیم که هیچ مسؤولیت اجتماعی خاصی بر عهده‌اش نیست. هنرمند کسی است که از جامعه‌اش جلوتر باشد، او باید مخاطبان اثرش را رهبری فکری کند. در این فیلم همه کاراکترهای ایرانی در حال پشت‌هم‌اندازی و دروغ گفتن هستند. مثلا آقای سرتیپی می‌آید وسط صحنه و رو به کاراکتر رضا عطاران می‌گوید تلفن فرهادی را ندارد، دوستش (جمال) کیف پول‌هایش را می‌دزدد و همه کاراکترهای ایرانی در حال پشت هم اندازی و در حال دروغ گفتن هستند. ما در این فیلم با مساله‌ای مواجه هستیم که به آن می‌گویند نمایش فرومایگی. ضمن اینکه آقای عطاران باید تحلیل بیاورد که چرا تا این میزان از نمایش توالت رفتن در آثارش استفاده می‌کند، این شیوه بیان اصلا صحیح نیست. در مقابل منتقدی که مقابل فاضلی نشسته بود گفت مردم باید انتخاب کنند که به توالت رفتن بخندند یا نخندند و اشاره کرد به ویدئویی با عنوان «سوتی» در اینترنت که 20 میلیون بار دانلود شده است و مردم به آن خندیده‌اند. سردبیر سایت پرده سینما در پاسخ به این منتقد طرفدار نمایش توالت رفتن گفت:برای مردم خیلی چیزها در وب و جهان مجازی جالب است، آیا می‌شود همه این ویدئو‌ها را مشروع دانست؟! اگر مساله در واقع نظر مردم است که چرا ما اینجاییم؟! یکدفعه خیالمان را راحت کنیم و بگوییم فلان فیلم اینقدر فروخته، پس از آن یکی فیلم بالاتر است و آن فیلم کمتر فروخته، پایین‌تر است. تا کی قرار است با دستمایه قرار دادن میزان فروش، گزاره‌های اخلاقی موجود در اثری را نادیده بگیریم؟تا کی قرار است به دستشویی رفتن بخندیم؟ در فیلم «خوابم می‌آد» همین اتفاق می‌افتد. دراین فیلم نمایش دستشویی رفتن به همین صورت است. فیلم باید از حیث نمایشگری مفهوم والایی را در خود داشته باشد. در قرن بیستم خیلی از فرانسویان تلاش کردند ژان راسین(1) را در مقامی بالاتر از شکسپیر(2) قرار بدهند اما نتوانستند، چرا؟ با وجود اینکه راسین نمایشنامه‌نویس با ظرافت‌های بیان بیشتری بود اما مفهوم کار ویلیام شکسپیر والاتر است. با چنین مصدایقی غیر‌اخلاقی که در فیلم مطرح می‌شود بنده احساس می‌کنم در دوران واپسگرایی هنری آشکار زندگی می‌کنیم. فاضلی ضمن تصحیح اشتباهات منتقد مقابلش و در پاسخ اظهارات وی گفت: «یکی از چیزهایی که در هر اثر هنری همیشه مهم بوده مساله مفهوم درونی است و اینکه جهت‌گیری این مفهوم به سوی کدام مسیر است؟ شما هر چه قدر هم آقای عطاران را دست بالا بگیرید او نمی‌تواند در پرداخت مفهوم از اسکار وایلد جلوتر باشد. وقتی تصویر دوریان‌گری را می‌خوانید متوجه خواهید شد که رمان بسیار والایی است. متن اثر یک مفهوم والا را دستمایه قرار می‌دهد. ویلیام سامرست موآم هرگز ادعا نکرد که من اخلاقی هستم، اما به‌ندرت ممکن است بتوانید رمانی از وی پیدا کنید که به پرهیزگاری توجه کرده باشد. حتی در عالم سینما طرفداران هیچکاک فقط زمانی توانستند منزلت و مرتبه فیلم سرگیجه را از قالب یک فیلم معمولی جنایی خارج کنند و آن را مورد توجه عموم قرار دهند که توانستند با نقدهای مختلف ثابت کنند مفهومی ورای یک فیلم جنایی در متن اثر موجود است و به اعتقاد آنها اهمیت مفهوم درونی مبتنی بر گزاره‌های اخلاقی مهم به نظر می‌رسید. با این تفاسیر فیلم عطاران از نظر منطق روایی بلاهت محض است. چگونه آدمی که در سینمای ایران هنرور است بخواهد بازیگر فیلم اسپیلبرگ شود؟! از نظر منطق روایی کسی که زبان انگلیسی بلد نیست چگونه می‌تواند برود فرانسه (کن) و فیلمسازان سرشناس سینما را ملاقات کند؟! این مساله را فیلم به ما توضیح نمی‌دهد و سوالات ما را بی‌جواب می‌گذارد. اصلا فیلم و داستانش کاملا سرهم‌بندی است. این مسائل به این دلیل است که کارگردان دوست داشته فیلمی را در کن بسازد و برای این میل باطنی یکسری جوک ساخته که تجمیع این جوک‌ها نتوانسته متن قابل قبول و منطقی به‌وجود آورد. متن فیلمنامه بی‌پایه و کاملا غیرقابل قبول است؟ چطور آدمی که هنرور سینماست می‌خواهد فیلمنامه به وودی آلن بدهد؟! فیلم بابت گزاره‌های روایی و منطق داستانی که بنا کرده به مخاطب توضیح واضحی نمی‌دهد. فاضلی در مقابل استدلال‌های غیر‌منطقی منتقد مقابلش گفت: ما با جریانی در نقد فیلم مواجه هستیم که معیارش این است که فرم مطرح نیست، محتوا مطرح نیست. نسل جدیدی در نقد شکل گرفته که متاسفانه در مقام ستایش از «زد مووی‌ها» برآمده است، فیلم‌های درجه Zرا ستایش می‌کند و به اعتقاد این نسل هر چه فیلم بدتر باشد از منظر آنان بهتر است و رسما می‌رسد به مقالاتی تحت عنوان «در ستایش فیلم‌های بد». منتقد روبه‌روی فاضلی نیز پاسخ داد: «ساختن فیلم بد بهتر از ساختن یک فیلم خوب است» و فاضلی ضمن تشکر بابت ادای این جمله از جانب طرف مقابل گفت: متشکرم! جمله‌ای ادا فرمودید که مدعی هستید متعلق به رابرت دنیرو است. من می‌دانم دنیرو منتقد فیلم و نظریه‌پرداز نیست و به همین دلیل حرف دنیرو حجت نیست. دنیرو یک بازیگر است و نمی‌تواند نظریه فیلم طرح کند، لطفا این جمله رابرت دنیرو را به عنوان یک نظریه مطرح نکنید. فاضلی در ادامه به تحلیل محتوایی اثر پرداخت و با اشاره به طرح موضوع درام/ مستند بودن از جانب منتقد موافق فیلم گفت: فیلم فرش قرمز از «موسیقی ـ تصویر» ساخته شده است و برخلاف ادعای شما دایکیودراما (درام مستند) هم نیست. در اغلب فصل‌های نمایشی فیلم شخصیت اصلی در خیابان راه می‌رود و موسیقی هندی و فرنگی پخش می‌شود. به این فیلم داکیودراما نمی‌گویند؟!
ضمن اینکه چنین چیدمانی هیچ فضیلتی به فیلم نمی‌دهد. به نظرم آقای عطاران با یک دوربین خبری به مثابه دوربین عکاسی به کن رفته و از مواجهه با جیم جارموش فیلم گرفته است و یک کسی این قاب را ماسکه‌اش کرده، این مساله فضیلتی نیست؟ شما چگونه می‌توانید آن را به عنوان فضیلت برشمردید؟ کارگردان نتوانسته حداقل مبنای روابط علت و معلولی داستان فیلمش را درست بگوید. فیلم به شلختگی مبنایی دچار است و در هر قسمت از فیلم کم می‌آورد. تصویر بازیگر اصلی را در خیابان نشان می‌دهد و در پس زمینه موسیقی می‌شنویم. معلوم نیست این فیلم ویدئوکلیپ است یا فیلم؟! اصلا داستانی در فیلم وجود ندارد. منتقد مقابل فاضلی این مساله را که «فرش قرمز» مثل فیلم «در حال و هوای عشق» (ونگ کار وای ) آمیختگی با موسیقی و کلیپ دارد، مطرح کرد که فاضلی در پاسخ به وی گفت: ونگ کار وای ربطی به فیلم آقای عطاران ندارد. شما نمی‌توانید با علم کردن فیلم کار وای فیلم فرش قرمز را توجیح کنید. اگر فیلم در حال و هوای عشق بخشی از آن را موسیقی و کلیپ در بر می‌گیرد همه فرم فیلم از آن تبعیت کرده است .
سینمای کمدی از جنس فرش قرمز مروج تباهی در اخلاق است و آن را نمی‌پسندم. منتقد فیلم فقط موظف نیست که فرم فیلم را صرفا تحلیل کند. فاضلی با مثال زدن از محتوای فیلم فراری(3) اشاره کرد «من سوالم از آقای عطاران این است که در فیلم شما جای مسؤولیت‌پذیری قهرمان نسبت به جامعه کجاست؟ یا اینکه شما اصلا خودتان را موظف نمی‌دانید به اینکه این مساله را در فیلم بگویید؟ منتقد مقابل فاضلی در مخمصه‌ای قرار گرفته بود که در مقابل استدلال‌های فاضلی چاره‌ای برای گریز نداشت. از این رو دست به دامن استدلال‌های فرامتنی شد که فاضلی در پاسخ به وی گفت: اینکه رضا عطاران دلیل سفر قهرمان فیلم را توهم قلمداد می‌کند این توهم در فیلم، فیلمنامه و کارگردانی باید بروز داشته باشد. مثلا در فیلم قبلی عطاران - خوابم می‌آد - فیلم با جهان توهم سر و کار داشت. توهم در فیلم قبلی ایشان قابل اعتنا بود اما ما شخصیت متوهم را در این فیلم نمی‌بینیم. فیلم قبل از اینکه درباره سینمای ایران باشد تبدیل شده است به مستمسکی برای به سخره گرفتن آدم‌ها و عقده‌گشایی نسبت به مسائل داخل ایران. ایشان در این فیلم دیدگاه مردم ایران درباره لباس آنجلینا جولی را مسخره می‌کند! مردم به این لحظات می‌خندند و کمدی از مسیر خندیدن به فرهنگ ایرانی عبور می‌کند. شما نمی‌توانید از این نقصان فیلم شانه خالی کنید؟ پرسوناژی به عطاران در فیلم می‌گوید شما ایرانی هستید. می‌گوید بله و طرف مقابل پاسخ می‌دهد «اتمیک بمب؟» آیا ما خودمان باید بگوییم که در دنیا ما را به عنوان دارنده بمب اتم می‌شناسند. بقیه باید چه بگویند؟ در دنیا ما را با مفاخر هنری، ورزشی و... می‌شناسند. ما چرا باید بیاییم مردم خودمان را مسخره کنیم. مثلا خانم تایلندی را می‌بیند و شخصیت اصلی اشاره می‌کند به پاتایا و چه چه....
بنده موارد بیان شده را به عنوان ایراد محتوایی به فیلم وارد می‌دانم و می‌پرسم که کجای فیلم یک‌قدم جلو می‌رود و به مردم ادب می‌آموزد. تا کی باید کمدی‌های ما بر اساس خود ویرانگری باشد؟ فاضلی در پایان اشاره کرد: فیلم شخصیت‌پردازی ندارد، فیلمنامه‌اش طرح فرعی نداشت، کشمکش وجود نداشت و.... ما با یک شخصیت مواجه هستیم که دارد پرسه می‌زند و همه چیزش سهل‌انگارانه است.
پی نوشت:
1ـ نویسنده فرانسوی
2ـ شاعر و نمایشنامه‌نویس انگلیسی
3 ـ فیلمی تولید سال 1993 میلادی از آثار برجسته اندرودیویس