سیروس محمودیان: به‌طور طبیعی با به تعویق افتادن اجباری سفر به ترکیه، خبر مسافرتم بین آشنایان و دوستان می‌پیچد. اغلب بستگان نزدیک شوخی و جدی توقع سوغاتی دارند، ظاهرا هریک هم لیست بلندبالایی تدارک دیده‌اند. تقریبا لباس مجلسی ترک و شلوار لی بین همه مشترک است. تقریبا در این چندروزه گپ و گفت درباره سوغاتی به سرگرمی خانواده تبدیل شده است. بنده خداها نمی‌دانند قیمت دلار به قدری بالا رفته که قیمت اجناس در ترکیه گران‌تر از ایران است. شب‌نشینی‌های شب عید در ایران هم حال و هوای خاص خودش را دارد. برخلاف همیشه به بهانه تعصیلات نوروزی تا دیروقت مشغول صحبت هستیم. نیمه‌های شب است که کم‌کم آماده خواب می‌شویم. ناگهان صدای زنگ منزل بلند می‌شود. چون منتظر کسی نیستیم، همه با تعجب به صورت یکدیگر نگاه می‌کنیم. طبعا نگاه مادرم رنگ و بوی نگرانی دارد. برادرم که دم در می‌رود به سرعت بازمی‌گردد و می‌گوید با داداشم کار دارند. مادرم امیر را سین جیم می‌کند کیه و چکار داره. برادرم می‌گوید خانم فلانی است. کارش را نگفت. کاپشن رنگ و روفته دم‌دستی را روي دوش می‌اندازم و بیرون می‌روم. سوز سرمای نیمه‌شب نفس آدم را می‌برد. دم در پیرزنی با چادر گلدار ایستاده که در تاریک روشن حیاط در ابتدا نمی‌شناسمش. آشنایی که می‌دهد تعجبم بیشتر می‌شود. نسبت به 3-2 سال پیش خیلی پیر و شکسته شده است. تعارف می‌کنم داخل بیاید. می‌گوید ممنون دیروقت است. می‌گوید شنیدم قرار است به ترکیه بروی. بله‌‌ای می‌گویم و با تعجب از کارش می‌پرسم. با ناراحتی می‌گوید پسرش 3 سالی است که در زندان دیاربکر ترکیه زندانی شده است. خدا از سر تقصیراتشان نگذرد. پسرم برای گشت و گذار یک هفته‌‌ای به ترکیه رفته بود که آنجا گرفتار پلیس می‌شود. جرمش را می‌پرسم، با دلی شکسته می‌گوید تا به حال نتوانسته‌ام به ملاقاتش بروم. پدرش هم توان رفتن ندارد. دیگر کسی هم پیگیر کارش نبوده است. چند باری از طریق پست برایش وسایل فرستادیم. یکی از آشنایان که پارسال به ملاقاتش رفته بود، می‌گفت در شهر «وان» مردم با پلیس درگیر می‌شوند که پسرم از سر کنجکاوی به تماشا می‌ایستد. پلیس برای متفرق کردن مردم با گاز اشکآور حمله می‌کند. پسر از همه جا بی‌خبرم توسط پلیس بازداشت می‌شود. پلیس هم که می‌فهمد او ایرانی است با پاپوش مواد مخدر او را زندانی می‌کند. از حکمش می‌پرسم، می‌گوید هنوز بلاتکلیف است. از من می‌خواهد بسته‌‌ای لباس و مقداری پول برایش ببرم. از دلنگرانی‌های مادرانه‌اش می‌گوید. از پیگیری‌های دولتی برای بازگرداندن او به ایران می‌پرسم، سری تکان می‌دهد و چیزی نمی‌گوید. برایش مسیر سفرم را گذرا می‌گویم و اضافه می‌کنم من به شهر وان نخواهم رفت. معذرت‌خواهی می‌کنم. پیرزن بدون توجه به ادامه حرف‌هایم با دلی شکسته بسته را برمی‌دارد و راهش را می‌کشد و سلانه سلانه و با یک خداحافظی سرد راه منزلش را پیش می‌گیرد. مادرم که به حیاط می‌آید پیرزن رفته است و من از پشت سر، سایه او را می‌بینم که در پیچ کوچه در حال گم شدن است. با دلخوری به اتاق بازمی‌گردم. برخلاف لحظات خوش دقایقی پیش دیگر هیچ حسی نسبت به گرمای بخاری و صدای بگو و بخند بچه‌ها ندارم. چشمان اشکبار پیرزن هنوز در مقابل چشمانم مجسم است. احساس خلأ عجیبی می‌کنم. دیگر خوابم پریده است. ساعاتی بیدار می‌مانم. همه خوابیده‌اند اما من همچنان با خود کلنجار می‌روم که چه می‌توان کرد. پسر این پیرزن اولین و آخرین زندانی بی‌پناه ایرانی در ترکیه نیست. بر اساس گزارشات رسمی تعداد ایرانیان زندانی در ترکیه 470 نفر و تعداد زندانیان ترک در زندانهای ایران 45 نفر هستند. اما گزارش نیمه‌رسمی حکایت از آن دارد که تعداد بسیار بیشتری از ایرانیان در زندانهای ترکیه گرفتار شده‌اند که هیچ اسم و رسمی از آنان در میان نیست. برخی از این زندانیان مرزنشینانی هستند که به جرم ورود غیرقانونی بازداشت شده‌اند و برخی دیگر افرادی ساده‌‌ای که به طمع دریافت پناهندگی از کمیساریای عالی سازمان ملل مستقر در ترکیه و در نهایت دریافت پناهندگی و اقامت در اروپا راهی ترکیه شده که هر یک به بهانه و حادثه‌‌ای گرفتار زندان شده‌اند. در حال حاضر اغلب آنان بدون برخورداری از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی– مدنی به شکل بلاتکلیف در زندانهای ترکیه بسر می‌برند. برخلاف تبلیغات رایج، استبداد و اختناق سیاسی یکی از ویژگی‌های اصلی جامعه ترکیه است. به‌طور سنتی از بدو شروع حکومت لائیک‌ها در کشور ترکیه زندان نتیجه اعتراضات موجه و غیرموجه سیاسی بوده است. باتوم، گاز اشکآور و حبس غیرقانونی پاسخ هر تجمع اعتراضی است. سال گذشته دانشجویی صرفا به دلیل اعتراض به وزیر علوم ترکیه درباره افزایش شهریه دانشگاه‌ها به 8 سال زندان محکوم شد که محکومیت وی نوعا سر و صدای زیادی در داخل و خارج ترکیه ایجاد کرد. اردیبهشت امسال نیز بکیر کایا، شهردار شهر وان ترکیه همراه 4 تن دیگر از جمله رئیس دفتر وان حزب صلح و دموکراسی به اتهام همکاری با گروهک پ‌‌ک‌‌ک دستگیر و با حکم دادستانی روانه زندان می‌شود. جرم معدودی از 250 هزار شهروند گرفتار در زندانهای ترکیه تصادف رانندگی و جرم مابقی زندانیان قاچاق مواد مخدر، قتل و جنایت، اعتراض به دولتمردان و درگیری با پلیس، مقاومت در برابر قانون ضدانسانی منع حجاب در دانشگاه‌ها و مراکز دولتی یا همکاری با تجزیه‌طلبان کرد است. ترکیه 72 میلیون نفره به‌طور رسمی دارای 377 زندان پرجمعیت شامل 328 زندان بسته، 37 زندان باز، 4 ندامتگاه بسته کودکان، 4 زندان بسته زنان، یک زندان باز زنان و 3 مرکز بازپروری کودکان است که ظرفیت نگهداری از 132 هزار و 60 نفر زندانی را دارند اما با این حال به دلیل افزایش سرسام‌آور تعداد زندانیان بازداشتی در سال‌های اخیر عملیات اتمام ساخت 22 زندان جدید نیز با شتاب معناداری پیگیری می‌شود. اخیرا سعدالله ارگین، وزیر دادگستری ترکیه در پاسخ به سوال یکی از نمایندگان پارلمان ترکیه که معترض رفتار بد دولت ترکیه با مردم و بازداشت افراد بی‌گناه بوده است رسما اعتراف می‌کند تعداد محکومان و زندانیان در ترکیه روز به روز در حال فزونی است. به هر حال ازدحام در زندانهای ترکیه عملا مبدل به یک فاجعه انسانی شده است. خیلی از فعالان سیاسی ترکیه معتقدند شرایط زیست در زندانهای ترکیه واقعا جانکاه و غیرقابل تحمل است. عموما در سلول‌های 8 نفره بیش از 20 زندانی بسر می‌برند. اگرچه آمار دقیقی از میزان زندانیان ترکیه در دست نیست اما توجه به متن گزارش چندی پیش صفا مرمرجی، معاون قائم مقام وزارت دادگستری تركیه به كمیسیون حقوق بشر مجلس ملی ترکیه که وی در خلال آن گزارش کرده زندانهای تركیه در حال حاضر 106 درصد بیش از ظرفیت اسمی خود از محكومان زندانی نگهداری می‌كنند، در نتیجه می‌توان گفت با این اوصاف در حال حاضر بیش از 250 هزار نفر از مردم عادی ترکیه که جمع کثیری از آنان منتقدان سیستم لائیسیته حاکم بر ترکیه و تجزیه‌طلبان کرد هستند، صرفا به بهانه انتقاد و اعتراض به دولت در بدترین شرایط ممکن در 377 زندان در شهرهای مختلف ترکیه بسر می‌برند و در عین حال هیچ آمار دقیقی از زندانیان بازداشت موقت در ترکیه در دست نیست. به هر حال شکی وجود ندارد که بر مناسبات درون زندان ترکیه نیز رسما قانون جنگل حاکم است. زندانبان‌ها در برخورد با زندانی‌ها از اختیارات فراقانونی برخوردار هستند. وقوع شورش‌های متعدد خونبار در زندانهای ترکیه گواه روشنی بر این شرایط ناگوار است. برای نمونه در طول 3 هفته گذشته شورش‌های مختلفی در زندانهای شرق ترکیه رخ داده است. در جریان شورش اعتراضی زندانیان و به آتش کشیده شدن زندان بزرگ استان کرد‌نشین شانلي عرفا در جنوب شرق تركيه که گفته می‌شود این آتش‌سوزی با حبس زندانیان در سلول‌ها تعمدا توسط زندانبان‌ها صورت گرفته، 13 زنداني كشته و 47 تن دچار سوختگی شدید شده‌اند. البته آتش‌سوزی داخل زندان حاشیه‌هایی هم در بیرون داشت، در پي وقوع اين حادثه غیرانسانی تعدادی از خانواده‌هاي زندانيان با حضور مقابل زندان دست به تظاهرات زده و شعارهايي عليه مسؤولان زندان سرمی‌دهند که پليس متقابلا براي متفرق كردن تظاهرات رو به گسترش شهروندان کرد از گاز اشك‌آور استفاده و جمعی را نیز بازداشت می‌کند. اگرچه دستور فوری سعدالله ارگين، وزير دادگستري تركيه برای آزادسازی بازداشتی‌ها و وعده‌های سر خرمن وی درباره تحقيق و برخورد با سهل‌انگاری‌های احتمالی مسؤولان زندان اندکی از خشم خانواده‌های زندانیان می‌کاهد اما با این وجود همه معترضان کماکان اصرار دارند شروع آتش‌سوزي زندان تعمدی بوده و این کار صرفا برای تنبیه زندانیان شورشی صورت گرفته است. می‌گویند شرایط زندگانی در این زندان در دمای معمولا بالای 45 درجه‌‌ای آن شهر جانکاه و نفسگیر است. اخیرا کمال قلیچداراوغلو، رهبر حزب جمهوری خلق و رئيس فراکسيون مخالف اردوغان در پارلمان ترکيه درباره سياست‌هاي استبدادی اردوغان از پشت تریبون با سر و صدای فراوان فریاد زده است: «اردوغان مخالفان خود را به بهانه‌هاي مختلف زنداني مي‌کند و او برخلاف قانون اساسی سیاست دستگیری مخالفان را پیش گرفته است. چگونه می‌توانیم در کشور ترکیه از دموکراسی حرف بزنیم در حالی که 8 نفر از نمایندگان مجلس در زندان هستند و صدها روزنامه‌نگار، 600 دانشجو و چند هزار فعال سیاسی در زندان بسر می‌برند». به هر حال ازدحام در زندانهای ترکیه مشکل حادی است که سر و صدای همه را درآورده است. در این بین حتی دیپلمات‌های غربی نیز برای حفظ پرستیژ بشردوستانه و دفاع از اصول دموکراسی! زبان به گلایه گشوده و ناچار به رسانه‌‌ای کردن موارد متعددی از نقض حقوق اولیه انسانی در زندانهای پرشمار ترکیه شدند. آنها رسما خواهان گشوده شدن زندانهای ترکیه روی بازرسان و گزارشگران بین‌المللی شدند. حتی اخیرا روزنامه الحیات لبنان طی گزارشی مدعی شده حادثه آتش‌سوزی در زندان شانلی اورفا تنها برای منحرف کردن افکار عمومی از موضوع گزارش‌های متعدد دیپلمات‌های غربی از وضع نامناسب آزادی بیان در ترکیه و افزایش موج دستگیری روزنامه‌نگاران و مخالفان دولت بوده است. به هر حال روزانه منابع خبری مختلفی روزانه گزارشات مطبوعاتی تکان‌دهنده‌‌ای از وضع بد زیستی در زندانهای ترکیه ارائه می‌دهند. اغلب زندانیان ترک از خورد و خوراک حداقلی محروم هستند. محیط زندان از هر نظر غیرقابل تحمل است. زندانیان حتی از امکانات لازم برای یک خواب عادی هم بی‌بهره هستند. زندانیان برای استفاده از حمام و دستشویی نیز با بدترین وضع ممکن مواجه هستند. اساسا بهداشت محیطی– روانی در زندانهای ترکیه هیچ معنا و مفهومی ندارد. وجود انواع بیماری‌های مقاربتی مانند ایدز، هپاتیت و بیماری‌های پوستی در زندانهای ترکیه امری عادی جلوه می‌کند. شپش و حیوانات موذی نقش اصلی در فراگیری بیماری‌های حاد پوستی در زندانهای پرجمعیت ترکیه دارد. افسردگی روانی زندانیان و زد و خوردهای داخلی آنان با یکدیگر نیز بر مشکلات عدیده آنان می‌افزاید. باجگیری پلیس از زندانیان و خانوادها و سرقت وسایل آنان توسط بازرسان ورودی زندان‌ها نیز به قدری عمومیت دارد که تقریبا این موضوع عرفا پذیرفته شده و از منظر اداری نیز شکلی شبه‌قانونی به خود گرفته است. البته در این بین نبود امکانات لازم برای گرم کردن زندان‌ها در طول زمستان سخت ترکیه مصایب زندانیان ترکیه را دوچندان می‌کند. 2 هفته پیش وزیر دادگستری ترکیه در مواجهه با پرسش‌های بی‌شمار رسانه‌ها که درباره حادثه آتش‌سوزی زندان شانلی اورفا مطرح شده بود به‌طور علنی تایید کرد وضع زندانهای ترکیه مناسب نیست ولی در عین حال طبق عادت دولتمردان عثمانی تاکید داشت رسانه‌ها‌ی ترکیه در پوشش اخبار و گزارش زندان‌ها مغرضانه عمل می‌کنند. این سخنان در حالی بوده که انتقادها به رفتارهای سیاسی حزب حاکم عدالت و توسعه اردوغان بویژه در برخورد با مخالفان بسیار افزایش یافته است. فعالان مدنی بشدت به مجموع اختیارات مطلق و فراقانونی غیرانسانی زندانبانان ترک در برخورد خشن با زندانیان معترض هستند. وضع ایرانی‌ها و افغان‌های زندانی در زندان دیاربکر ترکیه هم داستان غمبارتر دیگری است که توجه جدی مسؤولان 2 کشور را می‌طلبد. گذشته از آن زندانیان زندانهای کودکان و زنان در شهرهای مختلف ترکیه وضع بغرنج‌تری دارند. سوء‌استفاده جنسی و آزار و اذیت جسمی زندانیان زن و کودک امری مرسوم و عادی است. برخی اصرار دارند اردوغان ترکیه را به زندان بزرگی تبدیل کرده است. اغلب شهروندان ترکیه در مقابل پرسش درباره زندانهای ترکیه سکوت می‌کنند.
معمولا جملاتی کلیشه‌‌ای مانند: «نمی‌دانم، بی‌خبرم، تا حالا زندان نرفتم، خدا نصیب کسی نکند، شما چه‌کار دارید و...» جواب‌های سربسته‌‌ای است که تحویل آدم می‌دهند. همه مردم ترکیه در مواجهه با پلیس ترکیه احتیاط خاصی را رعایت می‌کنند. نظرات مردم ترکیه درباره پلیس ضرب‌المثل معروف «آسه برو، آسه بیا که گربه شاخت نزند» را در اذهان تداعی می‌کند. در نگاه اول پلیس ترکیه از احترام خاصی برخوردار است اما با کمی توجه می‌توان متوجه شد نوع احترام مردم به پلیس از جنس دیگری است. ترس عامل اصلی احترام مردم به پلیس است. عموما مردم پشت سر پلیس بدگویی‌های زیادی می‌کنند اما در مواجهه با پلیس با چرخش
180 درجه‌‌ای آنان را تعظیم و تکریم می‌کنند. در یکی از خیابان‌های شهر ارزروم در بازار مسقف کوچکی که مجموعه متنوعی از خشکبار و عطاری داشت در حال گشت بودم. پلیسی با اونیفورم در داخل یکی از مغازه‌ها در حال خرید بود. به بهانه خرید داخل مغازه می‌شوم. صاحب مغازه که مرد میانسالی است با تواضع و احترام عجیبی با پلیس حرف می‌زند. با اتمام خرید پلیس مرد فروشنده تا دم در نیز وی را بدرقه می‌کند. با رفتن پلیس نفس راحتی کشیده و فحش آبداری زیر لب زمزمه می‌کند. می‌پرسم با کی هستی؟! جوابم را نمی‌دهد. با عصبانیت از کارم پرسید، می‌گویم ایرانی هستم، کمی پودر میخک می‌خواهم. در ترکیه میخک برای استحکام‌بخشی به دندان و ضدعفونی و خوشبو کردن دهان استفاده فراوان دارد. چهره مرد با شنیدن نام ایران کمی باز می‌شود، خوش و بشی می‌کند و می‌گوید پودر میخک ندارم ولی ساقه‌اش هست. بسته کوچکی می‌گیرم. پولش را حساب می‌کنم و از علت عصبانیتش می‌پرسم، با دلخوری می‌گوید: «بو کپک اوغلولار بیز جانا دویوروب لار. رشوت ورمسن اولمور. وریسن گنه اولمور. هچ بیلمیریخ بولارنان نینیخ...»؛ این پدر... ها ما را کلافه کرده‌اند. رشوه می‌دهی، نمی‌شود. رشوه نمی‌دهی، باز نمی‌شود. اصلا نمی‌دانیم با اینها چه بکنیم. خدا لعنت کند پدر مردم آزار را». کمی به دردل‌های مغازه‌دار گوش می‌دهم و از مغازه بیرون می‌زنم. گل و لای خیابان‌های ارزروم واقعا تردد را مشکل کرده است. وضع شهر و خدمات شهری در ارزروم اصلا قابل مقایسه با مناطق توریستی ترکیه نیست. فقر و محرومیت در اغلب محلات شهر
موج می‌زند.