در عرصه روشنفكري و سياسي امروز از «پوپوليسم» به عنوان پديده‌اي مذموم در سياست ياد مي‌شود و آن را از موانع دمو‌كراسي مي‌دانند. معتقدان به اين نظريه «دمو‌كراسي نخبگان» را روشي در مقابل شيوه‌هاي پوپوليستي مي‌دانند اما كمتر به اين موضوع توجه شده كه خود اين پديده ريشه در نظريه و باور «توده- نخبه» دارد و اساسا دمو‌كراسي نخبگان نيز شيوه ديگري از پوپوليسم را مي‌آفريند، لذا در اين يادداشت تلاش شده به طور مختصر در اين‌باره سخني به ميان آيد.
«دمو‌كراسي نخبگان» به عنوان نظريه غالب و مورد پذيرش انديشمندان غربي مبتني بر انگاره‌ها و پيش‌فرض‌هاي متفاوتي است. يكي از آن پيش‌فرض‌ها جدايي جامعه از حكومت است و پيش‌فرض ديگر اعتقاد به وجود 2 طبقه نخبه و توده درون جامعه سياسي است. اين انديشه، اكثريت جامعه را كه چندان در سياست مشاركت و نقش فعالانه‌اي ندارد «توده» مي‌نامد و اقليت معدودي را كه در سياست مشاركت فعالانه دارد «نخبه» مي‌خواند. نخبگان را گاه به نخبگان سياسي و اقتصادي تقسيم مي‌كنند و نخبگان سياسي را به نخبگان حكومتي و غير‌حكومتي بخش مي‌کنند. مطابق اين انديشه رفتار نخبگان بر اساس عقلانيت و معطوف به قدرت است اما رفتار توده مبتني بر هيجانات و احساسات.
حتي اگر در جوامع امروزي نيز اين وضع ثابت باشد كه يك طبقه مسلط خود را نخبگان سياسي و اقتصادي بخواند، دليل آن عدم گسترش عدالت اجتماعي است. ريشه چنين تسلطي نه در صلاحيت‌هاي فردي و عوامل نژادي و ذاتي كه در فقر و تبعيض و بي‌عدالتي و عدم آگاهي ديگر بخش‌هاي جامعه است، لذا از وظايف مهم مردمسالاري و بويژه مردمسالاري ديني گسترش عدالت اجتماعي و ارتقاي فرهنگ جامعه است تا هم فقر و تبعيض اقتصادي از بين برود و هم فقر و تبعيض فرهنگي. در جامعه نمونه تحت حكومت مردمسالاري ديني شكاف «توده- نخبه» معنا ندارد.
در تاريخ سياسي جهان 2 نوع رويكرد پوپوليستي را مي‌توان از يكديگر تمييز داد؛ «پوپوليسم فاشيستي» و «پوپوليسم ليبراليستي». رويكرد پوپوليسم چه در اشكال فاشيستي و چه در اشكال ليبراليستي، ريشه در انگاره «توده- نخبه» دارد و در واقع هر دو ايدئولوژي نيز بهره‌مند از نظريه «توده- نخبه» هستند. امروز با كم‌اهميت شدن اشكال حكومت‌هاي فاشيستي اهميت بررسي «پوپوليسم ليبراليستي» كه با سرمايه‌داري پيوند خورده است، بيش از گذشته خواهد بود. پوپوليسم ليبراليستي بيشتر از طريق رسانه‌ها و «ژورناليسم» عينيت مي‌يابد. از لحاظ تاريخي، ژورناليسم به دوره بعد از بورژوازي در اروپا تعلق دارد و اصولا زاييده فرهنگ و طبقه بورژوازي است. «پوپوليسم ژورناليستي» از لحاظ معنايي با «صنعت فرهنگ» مورد‌نظر هوركهايمر و آدورنو رابطه تنگاتنگي دارد. آنان كه از نظريه‌پردازان برجسته «فرهنگ توده» به شمار مي‌آيند، ريشه‌هاي اين فرهنگ را در صنعت فرهنگ‌سازي طبقه سرمايه‌دار مي‌دانند. ارباب ثروت يا صاحبان صنعت فرهنگ که توانايي تامين هزينه‌هاي سنگين آثار فرهنگي را دارند، اين هزينه‌ها را براي بازتوليد قدرت خود انجام مي‌دهند. صنعت فرهنگ‌سازی استبداد تن را وا‌مي‌گذارد و حمله‌اش را متوجه روح و ذهن مي‌کند. ديگر كسي نمي‌گويد بايد همچون من فكر كني يا بميري، بلكه مي‌گويد: آزادي تا چون من فكر نكني. زندگي، اموال و همه چيزت از آن تو باقي خواهد ماند اما از امروز به بعد در ميان ما فردي بيگانه خواهي بود.
ليبرال- دمو‌كراسي در قامت نظريه «دمو‌كراسي نخبگان» اكنون كه توده را ناتوان از ورود و مشاركت در سياست مي‌داند و وجود عقلانيت لازم را در آنها منتفي مي‌بيند، به جاي هدف قرار دادن افزايش آگاهي جامعه و بالا بردن سطح عقلانيت آن، در صدد احساس‌گرايي و دميدن بر مسائل هيجاني از طريق ابزارهاي رسانه‌اي بر‌مي‌آيد. اين موضوع كه خود محملي براي خروج از قواعد اخلاقي و ديني خواهد بود در فصل تبليغات انتخاباتي نمود بيشتري خواهد داشت.
مردمي كه بر اين پندار احساساتي تلقي مي‌شوند و غيرعقلاني رأي مي‌دهند، لاجرم با آنها بايد ژورناليستي برخورد كرد و گردآوري رأي از چنين راهي ممكن خواهد بود. اين شيوه كه به سياست‌زدگي انجاميده است و با چرخه جا‌به‌جايي نخبگان سياسي در اين ساختار بازتوليد مي‌شود، رقابت‌هاي انتخاباتي را هر بار غيراخلاقي‌تر و غيرعقلاني‌تر مي‌کند. تبليغات سياسي در اين نظريه‌ها ديگر بر عقلانيت تاكيد ندارد و بر اين پيش‌فرض استوار است كه مردم غيرعقلاني و احساسي هستند و بايد با شيوه‌هاي جديدتر با اين احساسات و هيجانات بازي كرد. در اين نگرش، شيوه تبليغات انتخاباتي به جاي آنكه بيشتر رويكرد ايجابي داشته باشد و توانايي‌هاي خود را تبيين و تشريح كند، رويكرد سلبي دارد و تلاش مي‌كند رقيب را تخريب کند، لذا نخبه‌گرايان همان قدر كه به وجود عقلانيت در ميان خواص سياسي اعتقاد دارند به همان اندازه توده را غيرعقلاني مي‌دانند. از اين رو اصولا پوپوليسم زاييده نخبه‌گرايي است. پوپوليسم و نخبه‌گرايي، 2مفهوم متضايفین هستند كه با هم و در كنار هم معنا مي‌يابند. اين رهيافت نخبه‌گرايانه است كه مفهوم پوپوليسم را توليد مي‌كند و به رهبري «اقليت» نخبه سياسي بر «اكثريت» توده غيرعقلاني اعتقاد دارد و روشن است وقتي توده زبان عقل را نمي‌فهمد و با زبان احساس زندگي مي‌كند، از همين زبان براي كنترل و اداره آن بهره گرفت. به عبارت ديگر، عدم اعتقاد به نظريه‌هاي نخبه‌گرايانه سياسي، چون «سالبه به انتفاي موضوع» است که به نفي پوپوليسم نيز مي‌انجامد.
«دمو‌كراسي نخبگان» به عنوان نظريه غالب و مورد پذيرش انديشمندان غربي مبتني بر انگاره‌ها و پيش‌فرض‌هاي متفاوتي است. يكي از آن پيش‌فرض‌ها جدايي جامعه از حكومت است و پيش‌فرض ديگر اعتقاد به وجود 2 طبقه نخبه و توده درون جامعه سياسي است. اين انديشه، اكثريت جامعه را كه چندان در سياست مشاركت و نقش فعالانه‌اي ندارد «توده» مي‌نامد و اقليت معدودي را كه در سياست مشاركت فعالانه دارد «نخبه» مي‌خواند. نخبگان را گاه به نخبگان سياسي و اقتصادي تقسيم مي‌كنند و نخبگان سياسي را به نخبگان حكومتي و غير‌حكومتي بخش مي‌کنند. مطابق اين انديشه رفتار نخبگان بر اساس عقلانيت و معطوف به قدرت است اما رفتار توده مبتني بر هيجانات و احساسات.
حتي اگر در جوامع امروزي نيز اين وضع ثابت باشد كه يك طبقه مسلط خود را نخبگان سياسي و اقتصادي بخواند، دليل آن عدم گسترش عدالت اجتماعي است. ريشه چنين تسلطي نه در صلاحيت‌هاي فردي و عوامل نژادي و ذاتي كه در فقر و تبعيض و بي‌عدالتي و عدم آگاهي ديگر بخش‌هاي جامعه است، لذا از وظايف مهم مردمسالاري و بويژه مردمسالاري ديني گسترش عدالت اجتماعي و ارتقاي فرهنگ جامعه است تا هم فقر و تبعيض اقتصادي از بين برود و هم فقر و تبعيض فرهنگي. در جامعه نمونه تحت حكومت مردمسالاري ديني شكاف «توده- نخبه» معنا ندارد.
در تاريخ سياسي جهان 2 نوع رويكرد پوپوليستي را مي‌توان از يكديگر تمييز داد؛ «پوپوليسم فاشيستي» و «پوپوليسم ليبراليستي». رويكرد پوپوليسم چه در اشكال فاشيستي و چه در اشكال ليبراليستي، ريشه در انگاره «توده- نخبه» دارد و در واقع هر دو ايدئولوژي نيز بهره‌مند از نظريه «توده- نخبه» هستند. امروز با كم‌اهميت شدن اشكال حكومت‌هاي فاشيستي اهميت بررسي «پوپوليسم ليبراليستي» كه با سرمايه‌داري پيوند خورده است، بيش از گذشته خواهد بود. پوپوليسم ليبراليستي بيشتر از طريق رسانه‌ها و «ژورناليسم» عينيت مي‌يابد. از لحاظ تاريخي، ژورناليسم به دوره بعد از بورژوازي در اروپا تعلق دارد و اصولا زاييده فرهنگ و طبقه بورژوازي است. «پوپوليسم ژورناليستي» از لحاظ معنايي با «صنعت فرهنگ» مورد‌نظر هوركهايمر و آدورنو رابطه تنگاتنگي دارد. آنان كه از نظريه‌پردازان برجسته «فرهنگ توده» به شمار مي‌آيند، ريشه‌هاي اين فرهنگ را در صنعت فرهنگ‌سازي طبقه سرمايه‌دار مي‌دانند. ارباب ثروت يا صاحبان صنعت فرهنگ که توانايي تامين هزينه‌هاي سنگين آثار فرهنگي را دارند، اين هزينه‌ها را براي بازتوليد قدرت خود انجام مي‌دهند. صنعت فرهنگ‌سازی استبداد تن را وا‌مي‌گذارد و حمله‌اش را متوجه روح و ذهن مي‌کند. ديگر كسي نمي‌گويد بايد همچون من فكر كني يا بميري، بلكه مي‌گويد: آزادي تا چون من فكر نكني. زندگي، اموال و همه چيزت از آن تو باقي خواهد ماند اما از امروز به بعد در ميان ما فردي بيگانه خواهي بود.
ليبرال- دمو‌كراسي در قامت نظريه «دمو‌كراسي نخبگان» اكنون كه توده را ناتوان از ورود و مشاركت در سياست مي‌داند و وجود عقلانيت لازم را در آنها منتفي مي‌بيند، به جاي هدف قرار دادن افزايش آگاهي جامعه و بالا بردن سطح عقلانيت آن، در صدد احساس‌گرايي و دميدن بر مسائل هيجاني از طريق ابزارهاي رسانه‌اي بر‌مي‌آيد. اين موضوع كه خود محملي براي خروج از قواعد اخلاقي و ديني خواهد بود در فصل تبليغات انتخاباتي نمود بيشتري خواهد داشت.
مردمي كه بر اين پندار احساساتي تلقي مي‌شوند و غيرعقلاني رأي مي‌دهند، لاجرم با آنها بايد ژورناليستي برخورد كرد و گردآوري رأي از چنين راهي ممكن خواهد بود. اين شيوه كه به سياست‌زدگي انجاميده است و با چرخه جا‌به‌جايي نخبگان سياسي در اين ساختار بازتوليد مي‌شود، رقابت‌هاي انتخاباتي را هر بار غيراخلاقي‌تر و غيرعقلاني‌تر مي‌کند. تبليغات سياسي در اين نظريه‌ها ديگر بر عقلانيت تاكيد ندارد و بر اين پيش‌فرض استوار است كه مردم غيرعقلاني و احساسي هستند و بايد با شيوه‌هاي جديدتر با اين احساسات و هيجانات بازي كرد. در اين نگرش، شيوه تبليغات انتخاباتي به جاي آنكه بيشتر رويكرد ايجابي داشته باشد و توانايي‌هاي خود را تبيين و تشريح كند، رويكرد سلبي دارد و تلاش مي‌كند رقيب را تخريب کند، لذا نخبه‌گرايان همان قدر كه به وجود عقلانيت در ميان خواص سياسي اعتقاد دارند به همان اندازه توده را غيرعقلاني مي‌دانند. از اين رو اصولا پوپوليسم زاييده نخبه‌گرايي است. پوپوليسم و نخبه‌گرايي، 2مفهوم متضايفین هستند كه با هم و در كنار هم معنا مي‌يابند. اين رهيافت نخبه‌گرايانه است كه مفهوم پوپوليسم را توليد مي‌كند و به رهبري «اقليت» نخبه سياسي بر «اكثريت» توده غيرعقلاني اعتقاد دارد و روشن است وقتي توده زبان عقل را نمي‌فهمد و با زبان احساس زندگي مي‌كند، از همين زبان براي كنترل و اداره آن بهره گرفت. به عبارت ديگر، عدم اعتقاد به نظريه‌هاي نخبه‌گرايانه سياسي، چون «سالبه به انتفاي موضوع» است که به نفي پوپوليسم نيز مي‌انجامد.