به نظر جنابعالی دلیل دور شدن مساجد از کارکردهای گذشته چیست؟علل و عواملی که مساجد با کارکرد خود فاصله گرفته‌اند را باید به 2 دسته تقسیم کرد؛ یک دسته طبیعی و دسته دیگر غیر‌طبیعی. البته همان دسته اول هم باید مورد توجه قرار گیرد و برای آن چاره‌ای اندیشید. برای توضیح دلیل اول باید توجه کرد که اوایل انقلاب و پیش از آن بچه‌مذهبی‌ها و افرادی که اهل دریافت دین از منبع بودند تنها مرجعشان مسجد و روحانیون آن بود. این مرجع یا رسانه به مرور زمان به دلیل تعدد مراجع و رسانه‌ها به حاشیه رفت. در آن زمان این افراد زیاد به رادیو و تلویزیون توجه نداشتند، بنابراین پس از آنکه در جمهوری اسلامی رادیو و تلویزیون گسترش پیدا کرد و هر کانال و هر موج برنامه‌های تخصصی معارفی را مورد توجه قرار دادند، افرادی که نیازشان با این‌طور برنامه‌ها حل می‌شد کمتر سراغ مسجد رفتند. به‌طور مثال هم‌اکنون در شب‌های قدر به جای احیا گرفتن و راز و نیاز در مسجد با تلویزیون در منزل برگزیده‌های مراسم را مشاهده می‌کنند. شبکه‌های مختلف از حرم مطهر امام رضا(ع) گرفته تا مراسم امامزاده‌ها و روحانیون مشهور را پخش می‌کنند و برخی افراد ترجیح می‌دهند در محل سکونت به راز و نیاز بپردازند، بنابراین آن اتفاق راز و نیاز می‌افتد اما در خانه افراد. از سوی دیگر با تعدد مساجد نوعی کاهش تعداد مراجعه‌کنندگان هم مشهود است و این به معنای کاهش جمعیت نمازگزار و عدم مراجعه به مسجد نیست. برای مثال قبل از انقلاب برخی شهرهای کوچک یک مسجد داشت که مراسمی همچون شب قدر را برگزار می‌کرد اما هم‌اکنون در همان شهر بیش از 10 مسجد وجود دارد.
می‌توان گفت مسجد بخشی از کارکردهایش را واگذار کرده است؟
مسجد در گذشته کارهای کمکی و امدادی انجام می‌داد که هم‌اکنون کمیته امداد امام خمینی(ره) بار این کار را به دوش دارد. همچنین مساجد قبل‌ها صندوق قرض‌الحسنه داشتند که اکنون صندوق‌های قرض‌الحسنه دولتی و خصوصی یا صندوق‌هایی که خانوادگی شکل گرفته‌اند، این خلأ را پر کرده‌اند. پس به‌طور طبیعی مراجعه به مسجد کم شده است اما حوزه معارف بسته نشده و هر کسی از طریق رسانه و مراجع مختلف دسترسی به این موارد را دارد. این هم باید مورد توجه باشد که پیش از انقلاب اسلامی هیچ‌کدام از اینها نبود. با این وجود اگرچه این بخش طبیعی نگران‌کننده نیست اما با این همه باید دید چرا مساجد برای دوره جدید خود را تجهیز نکردند و در قد و قامت یک رسانه در حد خود ظاهر نشدند.
پس باید گفت مساجد محوریت خود را از دست داده‌اند؟
بله، این تعدد مراجع متاسفانه به این سرانجام رسیده است و اگرچه هنوز هم مساجدی فعال هستند اما شاید در تهران 100 تا 200 مسجد به این شکل فعال بتوان پیدا کرد. معروف هم نیستند اما گاهی مراسم دعای کمیل آنها 15 هزار نفر شرکت‌کننده دارد.
آیا چالش‌های پیش‌رو شناسایی شده است؟
در امور مساجد نقاط ضعف را درآوردیم. چندین چالش وجود دارد؛ از مشکلات سخت‌افزاری گرفته تا نرم‌افزاری. از کمبود امام جماعت، کمبود مسجد، عدم هماهنگی متولیان، عدم شبکه‌سازی مساجد، معرفی نشدن الگوی مساجد برتر گرفته تا عدم فرهنگسازی درباره حضور در مسجد.
هم‌اکنون چه تعداد امام جماعت در کشور داریم؟
از مشکلات اصلی ما نیروی انسانی در مسجد است؛ چه امام، چه خادم و چه هیات امنا. بنابراین هم از نظر کمیت این افراد و هم کیفیت با مشکل روبه‌رو هستیم. برای مثال در کشور حدود 65 تا 70 هزار مسجد داریم که 30 هزار مسجد یعنی حدود 40 درصد آنها امام جماعت ندارند. برخی روستاها تنها مقطعی امام جماعت دارند و آن هم ماه‌های رمضان، محرم و صفر است. هرچند نسبت به گذشته بهتر شده اما مطلوب نیست. حتی در استان تهران 3760 مسجد داریم که تعدادی از آن روستایی هستند و عملا فصلی امام جماعت دارند. با این وجود وضع در شهر تهران نسبت به دیگر شهرها بهتر است. مشکل نرم‌افزاری هم این است که امام جماعت باید توانمندی لازم را در به‌روزرسانی کارکردهای مسجد داشته باشد. مسجد باید محل آموزش، مشاوره تحصیلی و خانوادگی حتی حقوقی باشد. داریم مساجدی که از بچه‌های تحصیلکرده مسجد برای مشاوره دادن به مردم استفاده می‌کنند. امام جماعت می‌تواند دکتر و متخصص بیاورد در مسجد برای مردم از بیماری‌ها و روش‌های درمان یا کمک‌های اولیه بگوید. هیات امنا هم همین‌طور باید افراد جدید را در جمع خودشان بیاورند.
چه تعداد مسجد در تهران امام جماعت دارند؟
در شهر تهران بزرگ بین 1800 تا 2200 مسجد امام دارند. این قابل توجه است که در مقایسه با یزد، تهران 11 برابر کمتر مسجد دارد و معدل مساجد کشور در برابر تهران 4 برابر است. این کمبود را اگر بخواهیم رفع کنیم باید تعداد مساجد 7 برابر شود، البته تهران از نظر برخورداری از امام جماعت شرایط بهتری دارد. با این همه اگر هم مساجد را بیشتر کنیم، امام جماعت نداریم. همین مساجد موجود هم دسترسی درستی به آنها نیست. برای مثال از اول ابتدای اتوبان بابایی یا همت تا آخر آن چند مسجد برای نماز در دسترس شما هست؟ میزان مساجد ما در مناطق 12، 13 و 14 با منطقه 4 و 5 تهران قابل مقایسه نیست چرا که کمترین مساجد در این 2 منطقه هستند. برخی محلات با 40-30 هزار نفر 3 یا 4 مسجد دارند. علت هم این است که در مناطق غرب بافت جدید شده، آپارتمان و برج‌ها بالا رفته اما بر اثر عدم توجه مسؤولان در 20 سال اخیر مسجد ساخته نشده است. خوشبختانه در مسکن مهر توجه شده و جای تشکر دارد که دست‌کم امکان مسجد را برای شهرک‌ها در نظر گرفت.
همین مساجدی هم که داریم در طول روز خدمات ارائه نمی‌دهند، چرا؟
خب این ایراد است اما منشأ آن جزو دیگر مشکلات ماست. برای خدام بحث حقوق و مشکل مالی داریم. کدام کارگر الان 3 شیفت صبح، ظهر و شب می‌آید کار کند و ماهی 500 هزار تومان بگیرد که ما توقع داریم در مسجد را 24 ساعته باز بگذارد و خدمات بدهد. نه عیدی، نه پاداش و نه تسهیلاتی برای این افراد درنظر گرفته نشده است. برای توانمندسازی اینها باید فکر کرد. حقوق این افراد مردمی است و باید برای افزایش آن فکری کرد.
عوامل دیگر دور شدن مسجد از کارکردش چیست؟
ضعف دوم اینکه مساجد شبکه‌سازی نشده و به هم متصل نیستند. برای مثال از اقدامات مفید هم خبر ندارند؛ چه در بسیج، چه در کانون‌های فرهنگی و... اگر اینها شبکه نرم‌افزاری با هم داشتند حتی در مواقع خطر همچون فتنه 88 بسیار کارآمد بود و نقش پیشگیری از این اتفاقات داشت. ضعف سوم اینکه ما الگوسازی نکرده‌ایم. در پیام سال 89 آقا به اجلاس بیرجند آمده که ما تعداد مساجد خوب‌مان کم نیست اما همین‌ها را الگوسازی نکرده‌ایم و بروز و ظهور ندارد. این مساجد قوی هم که در همه حوزه‌ها قوی نیست و تک‌حوزه‌ای هستند، بنابراین باید الگونمایی کرده تا به الگوهای جامع دست پیدا کنیم. ضعف چهارم اينكه مساجد ما اين است كه فضای شاد و جذاب ندارد. مساجد ما حتی در ظاهر حداقل نورپردازی زیبا ندارد. الان شروع شده اما خیلی کم است. ظاهر تهران چون فضای دینی و معماری دینی ندارد، باید بیشتر به مساجد و نورپردازی و ساخت گلدسته توجه شود، بعد داخل مساجد از سرویس بهداشتی گرفته تا قفسه کتاب و شبستان مسجد باید تمیز و مرتب باشد. مسجد باید برای جوانان جذاب باشد. این هم در گرو کار امام جماعت، خادم و هیات امناست. از برخی جوانان مساجد دلیل جذب را می‌پرسیم، می‌گویند امام و خادم؛ اینکه رفتار پدرگونه داشته باشند و خلاقیت آنها را رشد بدهند. بنابراین باید حوزه‌ها به تربیت امام توجه داشته باشند. مشکل دیگر اینکه ما درباره مسجد برای عموم مردم فرهنگسازی نکردیم. تا حالا چند مستند قوی درباره مساجد و امام جماعات قوی ساخته شده است؟
باید فرهنگسازی بشود و مردم امام جماعات الگو را ببینند تا از امام جماعت محلشان مطالبه کنند. در برخی مساجد نماز صبح برگزار نمی‌شود و در تهران به یکهزار مسجد نمی‌رسد و این به دلیل عدم مطالبه مردم است. مردم از شهرداری، صدا و سیما و... مطالبه دارند اما از مساجد نه. باید بخواهند و این نیاز به فرهنگسازی دارد.
آیا امور مساجد متولی ساخت مسجد است؟
باید در ادامه سوال قبل گفت، هماهنگ‌سازی هم راهبرد دیگری است که برای حل مشکلات مسجد باید توجه کرد. امور مساجد، بسیج، اوقاف، سازمان تبلیغات هرکدام باید بدانند که در داخل مسجد آنکه کار می‌کند بسیج، کانون، هیات امنا و امام جماعت است و نه اوقاف، شهرداری و... ما نباید سهم‌خواهی کنیم. ما سیاستگذاریم و باید آب بریزیم تا آسیاب بچرخد. این هماهنگی باید اتفاق بیفتد. برای مثال ما وظیفه مسجدسازی نداریم. بودجه سال ما به اندازه ساخت
3 تا 4 مسجد است، بنابراین باید مطالبه به جایش باشد. مردم و خیرين همه باید برای مسجدسازی بسیج شوند، باید تقسیم کار شود. صدا و سیما این را فرهنگسازی کند، وزارت شهرسازی و شهرداری زمین مناسب در نظر بگیرند و... همه باید بخشی از کار را بگیرند. برای ساخت مسجد مردم و خیرين مسجدساز باید وارد بشوند. حاج آقا قرائتی شروع کردند که مجموعه خیرين مسجدساز راه بیفتند. الان حدود 30 تا 40 درصد مدارس را خیرين می‌سازند که باید این برای مسجد هم عملی شود. اگر زمین خوب از سوی متولیان داده شود، خیرين برای ساخت آماده‌اند. با این حال باید گفت نه دولت حق مسجد را داده، نه مجلس و نه خود مراکز متولی (امور مساجد) و نه حوزه‌های علمیه، بنابراین در این باره همه باید برویم استغفار کنیم. یکسری هم به دلیل اینکه مساجد مردمی باشد، شانه خالی می‌کنند که غلط است. دولت ما نباید مثل ترکیه و امارات در امور مساجد وارد بشود اما مساجد باید با حاکمیت متصل باشند. مساجد پایگاه حاکمیت هستند پس حاکمیت وظیفه دارد در قبالشان.
در پایان درباره بحث معماری مساجد بفرمایید که چرا به نوع ساخت توجه نمی‌شود؟
هم‌اکنون کمیسیونی زیرنظر آقای ولایتی در شورایعالی انقلاب فرهنگی شکل گرفته است و دارند به این نکته می‌رسند که با وجود طرح تفصیلي چه تمهیداتی باید اندیشید. برای ساخت مساجد قرار است نقشه راهی به وجود بیاید و مولفه‌های ایرانی و اسلامی در آن رعایت شود. متاسفانه مساجدی داریم که شکل مساجد غیرشیعی است. معماری اسلامی و ایرانی آرامبخش است، باید به روز هم بشود.