تاریخچه سرایش ترانه «آیریلیق» به چه برهه زمانی در زندگی شما برمی‌گردد؟من این ترانه را در شامگاه پاییزی
15 مهرماه 1335 سرودم. در آن زمان از معشوق خود که بعدها همسرم شد جدا افتاده بودم و به دلیل دلتنگی و شور و حال جوانی این ترانه را در زیر نور ماه سرودم؛ چون در آن زمان برق هنوز در سراسر کشور عمومیت نیافته بود. اما مطلبی که لازم می‌دانم درباره این ترانه بگویم این است که در دهه 30 من به فراخور سن و سال و احوالی که داشتم به سرودن
4 بند این ترانه پرداختم و 2 هفته بعد به این فکر افتادم که 5 بند دیگر نیز به آن اضافه کنم که به نظرم 5 بند اضافه شده از مهم‌ترین مولفه‌های این ترانه به شمار می‌رود؛ دلیل‌اش هم این است که وقتی می‌خواستم بندهای دیگر را به ترانه آیریلیق اضافه کنم، دیگر فقط به معشوق مجازی فکر نکردم. جامعه وقت دستخوش تحولات و دگرگونی‌هایی شده بود؛ هم به لحاظ اجتماعی و هم سیاسی زیرا در آن زمان در آذربایجان، روستاها تجزیه شده بودند و مردمی که در هر کدام از این روستاها زندگی می‌کردند ناچار مهاجرت کرده و به نوعی از ریشه‌های خود جدا افتاده بودند. وجود چنین مسائلی در کشور و همجواری با آذربایجان که زمانی متعلق به ایران بود مرا بر آن داشت تا دیگر بندهای این ترانه را بر اساس مسائل جاری و روزمره آن زمان بگویم. در واقع 5 بندی که بعدها سرودم و به این ترانه پیوست کردم از جدایی عاشق از معشوق فراتر رفت و مضمونی اجتماعی- سیاسی یافت که کاملا با اوضاع و احوال وقت مرتبط بود.
دیدگاه مردم آذربایجان نسبت به ترانه آیریلیق چگونه بود؟
همان‌طور که اشاره کردم زمانی که این ترانه را سرودم آذربایجان دستخوش مسائل مختلف سیاسی- اجتماعی بود. قاعدتا مردم آذربایجان هم وقتی این ترانه را می‌شنیدند به دلیل وجود این مسائل، همذات‌پنداری می‌کردند بویژه اینکه مفاهیمی چون انتظار و جدایی در این ترانه به چشم می‌خورد که به مشکلات آنها یعنی تجزیه شدن و مهاجرت نزدیک بود. ببینید، ما در دهه‌های گذشته ترانه‌سرایان خوبی داشته‌ایم که نواب صفا، رهی معیری، معینی‌کرمانشاهی و... از جمله این افراد هستند و ترانه‌هایشان با گذشت زمان هرگز فراموش نشده و حتی امروز جاری نیز هست، منتها رمز ماندگاری همه این ترانه‌سرایان این بوده که هیچ‌وقت سفارشی ترانه‌ای را نسرودند و اگر این ترانه‌ها را گفته‌اند فقط و فقط به دلیل این بوده که مشکلات جامعه وقت، اصلی‌ترین دغدغه ذهنی‌شان بوده و این مسائل را در قالب ترانه از جامعه الهام گرفته و دوباره به جامعه برگردانده‌اند.
خود شما وقتی به آن درجه از پختگی و تکامل رسیدید دلبسته کدام بخش از ترانه شدید؛ بخش سیاسی- اجتماعی یا همان بخش نخست که عاشقانه صرف بود؟
وقتی زمان گذشت و من بندهای دیگر را به این ترانه اضافه کردم، به این نتیجه رسیدم فقط من نیستم که از معشوق خود جدا افتاده‌ام. احساس کردم این جدایی می‌تواند فراگیر باشد و هرکسی به نوعی و تعبیر و تعریفی که دارد از معشوق خود منفک شده است. به گرسنگی‌هایی که در آن زمان وجود داشت فکر کردم و مشکلاتی نظیر مهاجرت و تجزیه شدن شهرها بر اثر مناسبات سیاسی که انسان‌ها را دچار غم
و اندوه می‌کرد.
یک نکته دیگر هم درباره این ترانه این است که شما با سرودن آیریلیق به وصال معشوق رسیدید اما آذربایجان که دیرگاهی از ایران جدا شده بود نتوانست دوباره به این وصال دست یابد.
درست است، البته آنها در ظاهر استقلال یافتند اما گرگ‌ها در کمین آنها هستند و می‌خواهند آنها را مورد استثمار و استعمار قرار دهند.
ظاهرا در همان سال‌ها بود که استاد علی سلیمی روی این ترانه آهنگ گذاشت.
تقریبا 2 سال بعد از اینکه این بندها را به این ترانه اضافه کردم و به عبارتی ترانه تکمیل شد با استاد علی سلیمی، نوازنده و آهنگساز که به لحاظ اصل و تبار متعلق به روستای مهماندوست اردبیل است از طریق دوستی که برخی شعرهای کوتاه مرا به ایشان نشان می‌داد، آشنا شدم و ایشان که هنرمند ارزنده‌ای در نوع خود بود روی این ترانه آهنگ گذاشت. زنده‌یاد سلیمی در آن زمان همچنین رهبر ارکستر بزرگ آذربایجان نیز بود.
بعد از انقلاب هم چند کار با علی سلیمی داشتید.
من تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بیش از یکصد ترانه و شعر سرودم، منتها مساله اینجا بود که در زمان پهلوی خاصه در دهه‌های 30 و 40، سرودن شعر و ترانه به زبان ترکی ممنوع بود و یک جور گرایش سیاسی مثل کمونیست بودن یا توده‌ای بودن محسوب می‌شد، ضمن اینکه به این زبان در این برهه زمانی اهمیت چندانی هم داده نمی‌شد. من فقط سال‌ها با یک آهنگساز کار کردم و او روی ترانه‌هایم آهنگ گذاشت و او زنده‌یاد علی سلیمی بود. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی زنده‌یاد سلیمی مسؤولیت موسیقی صدا و سیمای تبریز را برعهده گرفت و همکاری ما با هم بیش از پیش ادامه یافت چندانکه می‌توانم بگویم من در ردیف نخستین ترانه‌سرایانی بوده‌ام که سرود جمهوری اسلامی ایران را با آهنگی که او برایم ساخت، سرودم یا همین‌طور اشعاری با مضمون جنگ و پیروزی انقلاب سرودم که به همان ترتیب، استاد سلیمی روی آنها آهنگ گذاشت و در نوع خود ماندگار شدند، ضمن اینکه بعد از پیروزی انقلاب زبان آذری رسمیت بیشتری یافت و دارای اهمیت زیادی شد.
نکته‌ای که درباره ترانه آیریلیق جالب است این است که صرفنظر از خوانندگان داخلی که به خواندن این ترانه پرداختند، خواننده مطرحی چون رشید بهبوداف نیز در آن زمان به اجرای این ترانه پرداخت. به طور مشخص آشنایی او به عنوان یک خواننده آذربایجانی با این ترانه چگونه میسر شد؟
رشید بهبوداف 2بار پیش از پیروزی انقلاب برای اجرای کنسرت به ایران آمد. همان‌طور که اشاره کردید او خواننده سرشناس و مطرحی بود و نه‌تنها در کشور ما که در مصر در زمان حکومت جمال عبدالناصر یا همین‌طور هند و دیگر کشورها نیز به اجرای برنامه پرداخته بود و در زمان خود به چند زبان دنیا مسلط بود. من هم در یکی از کنسرت‌های او نیز به عنوان مدعو شرکت کردم. خاطرم هست در آن زمان روزنامه‌نگار و موزیسینی به نام ایرج گلسرخی (که هیچ ربطی به خسرو گلسرخی نداشت) رشید بهبوداف را برای اجرای برنامه به ایران دعوت کرده بود و ما نیز وقتی مطلع شدیم درصدد ملاقات با بهبوداف برآمدیم که در نوع خود کار ساده‌ای هم نبود. می‌خواستیم از طرفی با بهبوداف دیدار داشته باشیم و از سویی دیگر از او بخواهیم این ترانه را اجرا کند. گلسرخی در آن زمان رهبر کر ملی جوانان بود و در خیابان صبای‌جنوبی سالنی در اختیار داشت و با گروهش تمرین می‌کرد. بعد از آن، بهبوداف نت این ترانه را به آذربایجان برد و در آذربایجان با ارکستر بزرگ به اجرای این ترانه‌ها پرداخت و یک صفحه گرامافون 48 دور از اجرای آیریلیق برای ما فرستاد که در نوع خود زیبا و بی‌نظیر بود. نام مرا هم به عنوان ترانه‌سرا بیان کرده بود.
ظاهرا بهبوداف در آذربایجان فقط به اجرای 2 بند از این ترانه پرداخت.
دقیقا، یعنی او بندهایی از ترانه را برای اجرا انتخاب کرد که ارتباط مستقیمی با اوضاع اجتماعی آن زمان داشت. به هر حال این انتخاب خودش بود. منظورم این است که او بندهای عاشقانه را اجرا نکرد و عمده تمایلش به اجرای بندهایی بود که ته‌مایه سیاسی- اجتماعی داشت. روی ایناصل است که بندهایی که بهبود اف در آذربایجان خواند هم در آن زمان هم بعد از آن با تعابیر زیادی از سوی مخاطبان مواجه شد. مفاهیمی مثل انتظار و جدایی به این سرزمین کاملا متناسب بود و طبعا مردم با این ترانه ارتباط زیادی برقرار کردند.
به تدریج ترانه من گل کرد و امروز به 56 زبان دنیا اجرا و ترجمه شده است که عربی، ژاپنی، انگلیسی و... از این جمله است.
پیش از شروع گفت‌وگو اشاره کردید وقتی ترانه آیریلیق را سرودید تا چند سال همه فکر می‌کردند این نیز یکی از سروده‌های شهریار است. این سوء‌تفاهم چطور برطرف شد؟
متاسفانه این اشتباه از آن طرف یعنی در آذربایجان صورت گرفت. مرحوم شهریار شعری دارد که واژه نخست آن با آیریلیق شروع میشود و به همین خاطر است که ترانه من با ایشان اشتباه گرفته شد و برخی تصور کردند این ترانه را شهریار سروده است. حتی یک بار وقتی در زمان بیماری حیدر علی‌اف، رئیس‌جمهور وقت آذربایجان، این ترانه را برایش می‌خوانند، او می‌پرسد این ترانه از کیست و پاسخ می‌شنود شهریار، در حالی که شعر او با من فرق دارد و به دلیل وجود یک کلمه مشابه این 2 شعر با هم نزد عموم به اشتباه گرفته شد.
و حتما در محافل ادبی آن زمان به‌خاطر این مساله خیلی دچار بی‌مهری شدید؟
زیاد، البته تقصیری هم نداشتند چون کسی نمی‌دانست این ترانه مال من است نه شهریار ولی بعدها قضیه روشن شد.
بخشی از شعر آیريلیق
فیکریندن گئجه‌لر یاتا بیلمیرم
بو فیکری باشیمدان آتا بیلمیرم
دئییرم چون سنه چاتا بیلمیرم
آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق
هر بیر درددن اولار یامان آیریلیق
اوزوندور هیجرینده قارا گئجه‌لر
بیلمیرم من گئدیم هارا گئجه‌لر
ووروبدور قلبیمه یارا گئجه‌لر
آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق
هر بیر درددن اولار یامان آیریلیق
از فکر تو شب‌ها خوابم نمی‌بره
نمی‌تونم این فکر رو از سرم بیرون کنم
اینا رو می‌گم چون نمی‌تونم بهت برسم
جدایی، جدایی، امان از جدایی
از هر دردی بدتر است جدایی
در هجر تو طولاني‌اند شب‌هاي سياه
نمی‌دونم کجا برم من شب‌ها
قلب منو زخمی کرده شب‌ها
جدایی، جدایی، امان از جدایی
از هر دردی بدتر است جدایی