آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: در شماره گذشته بیان شد که در جامعه بدوی، آداب و رسوم مستند به کتاب الهی و سنت پیامبر(ص) وجود ندارد بلکه به طور خودسرانه، هر کس شیوه‌ای را اتخاذ کرده و به راه خود ادامه می‌دهد و در حقیقت از هدف غایی زندگی خبری نیست.
اصولاً فرق میان انسان و سایر انواع حیوانی در چیست؟ سایر انواع حیوانی آنچه در بینش و منش آنها مطرح است خوردن و آشامیدن و اعمال غریزه جنسی ـ البته نه هرگز از نوع هم‌جنس بازی آن‌ـ چنانکه قرآن، آن قشر از جامعه انسانی را که چنین طرز فکری دارند و آنگونه می‌زیند آنها را از نوع آنها به حساب می‌آورد و می‌فرماید: والّذینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُون َو یَأکُلُونَ کَما تَأکُلُ الأنعامُ و النّارُ مثویً لَهُم ( محمد12)، کسانی که به آیین الهی پشت کرده و عمل نمی‌کنند و به بهره‌بری زندگی مادی بسر می‌برند و می‌خورند همانگونه است که حیوانات و چارپایان می‌خورند و در نهایت آتش جایگاه آنهاست- و شگفت است که بشر با فرض خردمندی و داشتن نیروی تفکر فکر نکند که هدف از خلقت آدمی چیست! آیا هدف یک زندگی دَوَرانی است که همین طور دور بزند یا اینکه هدف و مقصد والایی در کار است که تمام عوامل طبیعت علیا و سفلی و آنچه در آنهاست در خدمت حیات بشر است؟ اما بشر برای چیست؟ اینجا است که خط قرمز جامعه مدنی و غیر‌مدنی مشخص می‌شود که جامعه مدنی به پیروی از رهنمودهای الهی و هدایت پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار علیهم‌السلام دقیقاً خود را در محدوده احکام مدنی، عبادی و حقوقی الهی می‌بیند و به دور از دلخواهی‌ها و هوای نفسانی مطیع مطلق آفریدگار می‌شود یعنی در تمام شئون زندگی از تشکیل خانواده تا گسترش زندگی همه و همه را به صبغه الهی درمی‌آورد که– صِبْغَه.. اللهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَه.. وَ نَحْنُ لَهُ عَابِدونَ (بقره138)، رنگ الهی و تأسی به سنت پروردگاری و چه کسی از رنگ الهی بهتر است و ما بنده او هستیم. به عبارت بهتر، آنکه زندگی در جامعه مدنی، از خانواده و بازار و سیاست و اداره کلاً رنگ الهی دارد و در عین حال از تمایلات مشروع نفسانی و لذایذ آن نیز کاملاً برخوردار است و متقابلاً از ضایعاتی که در جامعه بدوی و غیرالهی مانند اعتیاد، هنجارشکنی، سرقت، تعرضات ناموسی، چشم‌چرانی، ناامنی و... رواج دارد در امان خواهد بود، مشمول این آیه شریفه قرآن است که می‌فرماید: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاهً.. طَیِّبَه..ً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ (نحل/97)، هر زن و مردی که به کارهای شایسته خود را بیارایند و به خدا و آورده‌های او ایمان داشته باشند، ما آنها را به زندگی و حیات پاک و پاکیزه می‌آراییم و پاداش این زیباکاری را به بهتر از آنچه انجام می‌دادند می‌دهیم- که مصداق آن را در زندگی خانواده‌های قانونمند احکام الهی مشاهده می‌کنیم که کانون خانواده آنها گرم و زن و شوهر از مهر و مودّت خاص برخوردارند لذا دارای امنیت و آرامش خانوادگی هستند و حاصل ازدواج آنها فرزندان برومند و مفید اجتماعی است ـ‌و این را مصداق حیات طیبه که طرح پیشنهادی کلام الهی است می‌دانیم، آنگاه هرگاه محلات، شهرها، روستاها، استان‌ها و کشور با تعلیم و تربیت که مسؤول آن ارکان جامعه مدنی است که در خلال بحث بیان خواهد شد به آن گرایید و خوی گرفت، زندگی نه‌تنها دیگر بَرج‌های اضافی مانند خرج عوامل بازدارنده بدی‌ها یا رفع آنها را نخواهد داشت که تمام درآمد زندگی خرج رفاه، آسایش، ترقی و تعالی می‌شود لذا زندگی به تعبیر قرآن کریم، حیات طیبه می‌شود ولکن اگر ارکان جامعه این احساس را نداشت و جامعه به حال خود رها بود و طرحی برای زندگی همزیستی مسالمت‌آمیز در کار نبود و خودکامگی و بی‌بندوباری و اباحه‌گری و بی‌حرمتی رواج داشت، جامعه نه‌تنها روی خوش ندارد که از یک زندگی نکبتبار و هرج و مرج و در نهایت بی‌حاصلی مطلق برخوردار خواهد بود که آفریدگار بشر در نمایی آن را در قرآن اینگونه بیان می‌فرماید: وَ مَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَه.. ضَنکًا وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَه.. أَعْمَى* قَالَ رَبِّ لِمَحَشَرْتَنِی أَعْمَى وَ قَدْکُنتُ بَصِیرًا* قَالَ کَذَلِکَ أَتَتْکَ آیَاتُنَا فَنَسِیتَهَا وَ کَذَلِکَ الْیَوْمَ تُنسَی (طه 126-124)، هر کس از احکام و دستورات من (خدا) سرپیچی کند از زندگی نکبتباری برخوردار خواهد بود و روز قیامت نیز او را کور و نابینا وارد محشر می‌کنیم، آنگاه او می‌گوید پروردگار من چرا مرا کور وارد کردی، من که در دنیا چشم داشتم و بینا بودم. پاسخ می‌شنود که آیات و دستورات ما به تو ابلاغ شد، تو آنها را نادیده گرفته و به دست فراموشی سپردی، امروز تو نیز به دست فراموشی سپرده می‌شوی و از آثار حیات طیبه محرومی (بلکه از آثار حیات خبیثه و نکبت برخورداری).
چه زیبا، قرآن این تنها نسخه زندگی، دو نشئه دنیا و آخرت بشری، دو نوع زندگی جامعه مدنی و بدوی انسان را به تصویر کشیده و آثار و پیامد آنها را نیز بیان فرموده است و عقل را به عنوان بهترین مشخصه در اختیار او قرار داده که می‌توان بحق قضاوت کرد که اگر خداوند متعال این حجت باطن را در اختیار هر نوع حیوانی قرار داده بود و پیامبران را نیز ارسال می‌کرد، آنها از حیات پربارتری برخوردار بودند، چنانکه این سخن را در خود قرآن می‌خوانیم؛ آنجا که می‌فرماید: لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآن َعَلَی جَبَلٍ لَّرَأَیْتَهُ خَاشِعًا متَصَدِّعًا مِّنْ خَشْیَه..ِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ(حشر21)، اگر ما این قرآن را بر کوه نازل می‌کردیم می‌دیدیم که کوه از ترس و فروتنی تکه تکه می‌شود و این مثال را آوردیم تا شاید بشر به خود آید و فکر کند بنابراین جامعه مدنی از دو جهت حائز اهمیت است؛ اول از حیث مسؤولیت که نباید در محدوده غرایز حیوانی، زندگی خود را سپری کند که خسران دنیا و آخرت را در پی خواهد داشت و دوم از جهت غیرت و حساسیت که امکاناتی مانند عقل متصل و منفصل چون انبیا و اوصیا و کتاب راهنما (قرآن) اگر در اختیار حیوانات دیگر و حتی جماد مانند کوه قرار می‌گرفت غیرت آنها اجازه نمی‌داد که پیشرفت نداشته باشند، چه رسد که سیر نزولی داشته باشند.