سینمای بیوگرافیک (زیستنامه‌ای)
سینمای بیوگرافیک (زیستنامه‌ای) گونه سینمایی متفاوتی است که در آن چند چهره سرشناس حقیقی و حقوقی محور درام قرار میگیرند یا با نمایش بخشی از زندگی یک فرد از آغاز تا پایان یا روایت بخشی از آن در مقاطع تاریخی حساس، روایتگری او را از تاثیرگذاری بر خلق یک جریان سیاسی، فرهنگی، اجتماعی یا پلیسی به تصویر می‌‌کشد. سینمای زیستنامه‌ای در هالیوود عقبهای به اندازه تاریخ سینما دارد. سینمای زیستنامه‌ای در هالیوود با فیلم «مصائب ژاندارک» کارل تئودور درایر جونیور، فیلمساز دانمارکیتبار آغاز شد. شق سیاسی این سینما در هالیوود با ساخت فیلمی درباره آبراهام لینکلن با نام «زندگی دراماتیک آبراهام لینکلن» ادامه پیدا کرد. این فیلم نخستین فیلم زیستنامه‌ای– سیاسی بود که در هالیوود در سال 1924 ساخته شد و به برشهای مهمی از زندگی آبراهام لینکلن، شانزدهمین رئیسجمهوری ایالات متحده پرداخت. از آن پس بود که خیل عظیمی از آثار زیستنامه‌ای ساخته شد و نخستین کتابی که در این باره در آمریکا با موضوع سینمای بیوگرافیک به چاپ رسید توسط کارگردان همین فیلم یعني فیل راسن تدوین و گردآوری شد و به‌عنوان یک مرجع در اختیار علاقه‌مندان سینما قرار گرفت. فیلم سینمایی «دسیسه‌کار» در سال 2011 تازهترین اثر با محوریت زندگی آبراهام لینکلن است که به ماجرای ترور وی می‌‌پردازد اما در فاصله زمانی 1924 تاکنون 24 فیلم سینمایی با شق زیستنامه‌ای در فاصله‌های زمانی مشخصی درباره لینکلن ساخته شده است. این نشان‌دهنده این واقعیت است که سینمای زیستنامه‌ای یکی از گونههای موفق و مهم سینمایی است و دامنه آن با ساخت فیلمهایی درباره دیگر سیاستمداران و شخصیت‌های برجسته علمی- فرهنگی در هالیوود شکل پررنگی پیدا کرده است. اغلب فیلمسازان برجسته هالیوودی علاقه خاصی به سینمای بیوگرافیک دارند، نمونه مصداقی برجستهاش فیلم «دبلیو»(W) ساخته اولیور استون است که در آخرین روزهای ریاستجمهوری جورج دبلیو بوش ساخته و روانه پرده سینماها شد. استون از جمله فیلمسازانی است که تبحر خاصی در ساخت آثار زیستنامه‌ای دارد. نمونههای دیگر موجود در کارنامه این کارگردان ساخت آثاری درباره نیکسون و جان اف.کندي «جیافکی» 2 رئیسجمهوری دیگر ایالات متحده است. فیلم‌های زیستنامه‌ای که به شخصیت‌های سیاسی (همچون نیکسون، چه‌گوارا، ایدی امین، حتی ماری آنتوانت و...) می‌‌پردازد همواره با توجه محافل غیرسینمایی همراه بوده اما درباره ایلیچ رامیرز سانچز (کارلوس) معروف به شغال همه چیز فرق می‌‌کند، همه وقایعی که به او مربوط میشود هر ذهن پرسشگر تاریخ‌دوستی را وادار به کنکاش می‌‌کند. بعد از مدتی متوجه شدم نه‌تنها این اثر یک فیلم سینمایی مستقل نیست بلکه سریالی است که پخش آن همزمان از شبکه پلاس (+CANAL ) آغاز شده است. نسخه سینمایی کارلوس به تازگی در آمریکا اکران شده و سریال کامل آن هم‌اکنون در دسترس علاقه‌مندان است.
تمامیت‌خواهی یک مارکسیست
کارلوس با همه منفور بودن و شناخته شدنش به‌عنوان یک تروریست برای نگارنده که همه اخبار و عکس‌های مرتبط با او را جمع‌آوری کرده‌ام جذابیتی همپای چه‌گوارا دارد. عکس‌های سیاه و سفیدی که آن زمان از کارلوس در روزنامه‌ها به چاپ رسیده نوعی شمایل ارنستو چه‌گوارا را به ذهن متبادر می‌‌کند. با دیدن این سریال متوجه خواهید شد نوع دیگری از انقلابیگری چپ در اروپا توسط کسانی همچون کارلوس پرچمداری می‌‌شده و در این سلوک تروریستی، وی از آرمان‌های مارکسیستی فاصله گرفته و به عزلتی آنارشیستی می‌‌رسد. حال که فیلم- سریال کارلوس به بازار آمده توصیه من به علاقه‌مندان سینما و سیاست این است که حتما نسخه سریالی این اثر را تماشا کنند چرا که برخلاف دیگر آثار سیاسی مثل
«خانه صدام» درام اثر صرفا حول یک شخصیت تاریخی نیست، کلیت سریال ضمن تاکیدات شخصیتی روی کارلوس، یک مقطع تاریخی خاص را برای روایتی از یک شخصیت
(از هبوط تا سقوط) در نظر می‌‌گیرد و تاکیدی بر جنبه‌های قهرمان‌پروری این شخصیت ندارد بلکه با لحنی صریح، موضوعات و حوادث مرتبط با کارلوس را به صورتی نه روزشمار بلکه دوره‌ای، تا آنجا که برای آسایاس (کارگردان) مقدور بوده تصویر می‌‌کند. نکته اینجاست که گویا سطح بازیگران بین‌المللی کمی ارتقا یافته و دوران تازه‌ای در پیش است و ادگار رامیرز نمونه خوبی برای این مثال است و یقینا از او و دیگر بازیگرانی چون کریستف والتز(برنده جایزه اسکار) و گابریل گارسیا برنال در آینده‌ای بسیار نزدیک بیشتر از پیش خواهیم شنید. با دیدن این سریال متوجه خواهید شد نوع دیگری از انقلابیگری چپ در اروپا توسط کسانی همچون کارلوس پرچمداری می‌‌شده و در این سلوک تروریستی، وی از آرمان‌های مارکسیستی فاصله گرفته و به عزلتی آنارشیستی می‌‌رسد.
فن تاریخ‌سرایی آسایاس
یکی از خصوصیات چنین آثاری این است که دوستداران تاریخ معاصر که علاقه‌مند به تبارشناسی بنیان‌های تروریستی در دهه‌های 60 و 70 هستند، می‌‌توانند تصویری شفاف از جهان‌بینی آرمانخواهان آن ایام به دست آورند. یکی از ضعف‌های عمده این فیلم– سریال این است که با وجود اینکه دست کارگردان کاملا از نظر بازروایی زمانی باز بوده تا جزئیات بیشتری از حوادثی که کارلوس محور این رویدادها بوده را نشان دهد، با جامپ‌های کاملا بی‌معنی به بخش‌های گروگانگیری که می‌‌تواند تماشاگر را بیشتر از پیش تهییج کند پرداخته است. فیلم- سریال در لحظات اوج و تعلیق کاملا بی‌وقفه پیش می‌‌رود و مقاطعی از سریال که نیاز مبرم به تاکید در وجوه دراماتیک و شخصیت‌شناسی (کاراکترهای مرتبط با کارلوس) دارد دچار ایست روایی میشود. گونه و سبک‌شناسی این درام مستند، پلیسی– تروریستی دربر گیرنده فعالیت‌های مستندگونه از اعمال تروریستی چپگرایانه– طالبانی فردی به نام کارلوس است. این دوره زمانی مشخص از دهه 70 آغاز و داستان با دستگیری کارلوس در سال 1994 خاتمه می‌‌یابد. در طول تماشای سریال تماشاگر همراه با این شخصیت سیری و سلوکی تاریخی، جغرافیایی و انسان‌شناسی را لمس می‌‌کند و جهانگردی کارلوس در کشورهای اتریش، فرانسه، آلمان، مجارستان، لبنان و مراکش با این سلوک پیوند می‌‌خورد. در 2 قسمت ابتدایی سریال با آن زمان و پرداخت‌های مفصل که حول این شخصیت وجود دارد، نمی‌توان ایدئولوژی اصلی کارلوس را برای بیننده نسل جوان امروز توجیه کرد و کارلوس شمایلی مفرد پیدا می‌‌کند، هر چند کارلوس ریش‌هایش را بلند و ظاهرش را به چه‌گوارا نزدیک می‌‌کند (وی بسیار علاقه‌مند بود به‌عنوان چه‌گوارا اروپا شناخته شود) اما علقه‌های ایدئولوژیک کارلوس در این سریال دیده نمی‌شود. عبور از بازشناسی ذات ایدئولوژیک کارلوس سبب میشود همنسلان من که آن دوره تاریخی را درک نکرده‌اند، دلیل این همه تلاش و ایستادگی در مقابل نظام سلطه برایشان غیرقابل توجیه باشد. تماشاگر جوان امروز که حوصله تورق تاریخ را ندارد، نمی‌داند که در مقاطعی خاص تا پیش از فروپاشی شوروی سابق و ریختن دیوار برلین این موج چپگرایانه با چه سیاقی غوغاسالاری می‌‌کرد. سریال قبل از آن که تماشاگر را با بنیان ایدئولوژیک کارلوس آشنا کند، خودروها و نوع لباس‌های دهه 70 را بیشتر به رخ می‌‌کشد. این بزرگنمایی کاراکتر کارلوس نیز گاهی از منظر شخصیت‌پردازی به فیلم لطمه می‌‌زند. به نظرم اگر آسایاس، زابریسکی پوینت آنتونی فقید را پیش از این با دقت بیشتری تماشا می‌‌کرد می‌‌توانست اثر بهتری درباره کارلوس بسازد.
کارلوس که بود؟
کارلوس معروف به شغال و یارانش با اراده دگرگون کردن جهان، آرزومند رسیدن به مدینه‌ای فاضله برای یافتن آمال و آرزوهای خویش‌اند. بستر اصلی این جهان‌بینی در کلیت اثر لمس نمی‌شود و لزوما خاستگاه بلشویکی این آرزومندی در سریال بویژه فیلم کارلوس دیده نمی‌شود. حتی زندگی آرتیستیک و در نوع خود بسیار گیرای ایلیچ در قاعده‌های دراماتیک روایت پنهان میشود تا به فردیت این انقلابی جاذبه ببخشد و در ورای کاستی انسانی کارلوس، خودپسندی، خودخواهی، شهرت و شهوت‌طلبی، علاقه به زندگی شیک، مشروبات الکلی گران و عمل جراحی لاغری قبل از دستگیری این ضدقهرمان بیشتر از مکتب‌گرایی‌اش دیده میشود. ایلیچ رامیرز سانچز، در مکتب پدرش که مارکسیست دوآتشه بود پرورش پیدا کرده و پدرش به دلیل عشق فراوانش به لنین، رهبر انقلاب بلشویکی روسیه نام ایلیچ را برای او برگزید و برادران او را نیز ولادیمیر و لنین نام نهاد و آنان را برای تحصیل به روسیه (شوروی سابق) فرستاد. اگر از پیش با شخصیت کارلوس آشنا باشید، خواهید دید یک شخصیت آرمانگرا چگونه تبدیل به یک مزدور حریص میشود؛ آرمانگرایی از سر عادت او ریشه در تربیت خانوادگی‌اش داشت و سخنانی که از آرمان‌هایش به زبان می‌‌آورد حرارتی همچون حرکات تروریستی او نداشت. در سیر روایی فیلم- سریال موضوعی که جنبه تاکیدی بیشتری به خود می‌‌گیرد این است که یک فرد آرمانگرا طی چه فرآیندی دست به سلاح و بمب می‌‌برد و قدم به خلائی می‌‌گذارد که فقدان امید سیاسی زمینه‌ساز رویکردهای متفاوت شخصیتی از وی میشود. در این اثر نشان داده میشود که کارلوس این خلأ را با خون و ترور پرمی‌‌کند اما دلایل این خونخواهی مفرد عیان نمی‌شود. نسل پدران ما شاید با فعالیت‌های «کارلوس شغال» بیشتر آشنا باشند؛ گروگانگیری نمایندگان اوپک در وین که در یک عملیات جاه‌طلبانه، وزرای عضو اوپک از جمله جمشید آموزگار را به گروگان می‌‌گیرد و او را از وین به الجزایر می‌‌برد و از آنجا عازم لیبی میشود. این عملیات شهرت جهانی برای کارلوس به ارمغان آورد، وی پیش از این گروگانگیری دیگری را در مقیاس کوچک‌تر در اشغال سفارت فرانسه در هلند با همکاری ارتش سرخ ژاپن رهبری کرده بود. انتهای سریال کاملا بی‌رمق است و گیرایی ریتمیک ابتدایی آن را ندارد اما تاریخ همیشه تاریخ است و بازسازی آن برای عاشقانش جذاب است.