زهرا قزیلی: مشکل عمده برنامههای تلویزیونی در حوزه مذهبی، خام بودن آنهاست. در برخی شبکه‌ها یک ساعت سخنرانی را بدون هرگونه پرداخت هنری پخش می‌کند در حالی که مخاطب این روزگار فرصت آنکه این همه زمان برای یک برنامه بگذارد، ندارد. مشکل برخی برنامه‌ها شخص‌محور بودن آن است و اگر میهمان برنامه را حذف کنید هیچ محتوایی از برنامه باقی نمی‌ماند. از سوی دیگر برخی برنامه‌ها بر پایه مخاطب تولید می‌شود و مخاطب به برنامه غلبه دارد. برنامه‌ساز بررسی می‌کند چه کارشناسی تبلیغ بیشتری دارد و مخاطب کدام کارشناس را بیشتر از همه می‌پسندد و براساس نظر مخاطب برنامه را می‌سازد. در واقع جایگاه مراد و مرید تغییر می‌کند. در برنامه کوی محبت سازندگان برنامه تلاش می‌کنند از این دسته آفت‌هایی که در بالا ذکر آن رفت پرهیز کنند. با سید‌مصطفی موسوی، مجری و تهیه‌کننده این برنامه که مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه صدا و سیما اخذ کرده به گفت‌وگو نشستیم و نقاط ضعف و قوت برنامه را مرور کردیم که از نظرتان می‌گذرد.
***
آفت برنامههای روتین تکراری شدن مباحث مطرح‌شده توسط کارشناسانی است که اکثرا در برنامههای مختلف حضور دارند. برای دوری از این آسیب چه برنامه‌ای دارید؟
در این باره باید بین برنامههای مذهبی با سایر برنامه‌ها تفاوت قائل شد. دین در ذات خود پویاست و هیچگاه کهنه نمی‌شود. از سوی دیگر تکرار، یک عامل موثر در نهادینه شدن هرچیز بویژه آموزه‌های دینی محسوب می‌شود. به عنوان مثال یکی از نکات نمازخواندن مداوم هرروزه همین است. آیا نماز هیچگاه برای ما کهنه می‌شود؟ خیر. چون هدف نهایی‌اش خداوند است. با این وجود ما در برنامه کوی محبت روال متفاوتی را در پیش گرفته‌ایم. سعی کرده‌ایم از موضوعات غیرتکراری و جدید استفاده کنیم یا حداقل از زاویه متفاوتی به آنها بپردازیم و محبت به حضرات معصومین علیهم‌السلام شادابی‌بخش است و همیشه تازگی دارد.
ایجاد معنویت هدف اصلی برنامه
برنامه گفت‌وگومحور است اما با توجه به گستردگی و امکانی که برای ارزیابی و تحلیل وجود دارد به نظر می‌رسد نمی‌تواند نیاز روزمره مخاطب در رشته‌های مختلف را برآورده کند.
طبیعتا هیچ‌وقت همه‌چیز با هم حاصل نمی‌شود. هرکسی از ظن خود با مباحث همراه می‌شود. ما سعی داریم با محوریت عتبات عالیات در مدت زمان برنامه و با حضور میهمانان و کارشناسان مختلف حال و هوایی معنوی را در برنامه رقم بزنیم. با توجه به تنوع مخاطبان، طبیعی است که برداشت‌ها مختلف و متفاوت باشد اما هدف اصلی ما همان ایجاد معنویت است، نه الزاما اثرگذاری خاص. در بین همه برنامه‌هایی که با رویکردهای مختلف پخش می‌شود ما از طریق آنتن شبکه دو سیما یک تنفس زیارتی را برای مخاطب ایجاد کرده‌ایم.
در برنامه‌سازی مذهبی باید از کلیشه‌ها دوری کرد
کوی محبت در رده برنامههای تاک‌شو قرار می‌گیرد اما ارکستر و شرایط خاص تاک‌شو را ندارد، دکور، میهمان و مجری اساس این نوع برنامه‌هاست که متاسفانه در برنامه شما هماهنگ نیستند یا میهمان اطلاعات بسیار بالایی دارد که مجری در مقابل او سکوت می‌کند یا مجری میهمان را برای رسیدن به محوریت اصلی برنامه هدایت می‌کند و مخاطب همراهی نمی‌کند.
من معتقدم که بویژه در برنامه‌سازی مذهبی باید از کلیشه‌ها دست برداشت و دلی کار کرد. آیه‌ای نازل نشده و قانونی هم لازم‌الاجرا نیست که حتما برنامههای گفت‌وگومحور یا به قول شما تاک‌شو از چارچوب و قواعد خاصی پیروی کنند. به باور من، به پشتوانه سال‌ها تحصیل و تجربه رسانه‌ای ژانر برنامههای مذهبی عاشقانه است که قواعدش در هیچ فضای آکادمیکی به ثبت نرسیده. اتفاقا ما عامدانه سعی می‌کنیم کمترین دخالت را در مسیر پیشبرد برنامه داشته باشیم تا همه چیز خودش پیش برود. البته در این میان گاهی باید سکوت کرد و گاهی باید وارد بحث شد. ضمن اینکه به این نکته هم باید اشاره کنم که برنامه کوی محبت صددرصد تاک‌شو و گفت‌وگومحور نیست چون اگر نگاهی اجمالی به این 4 سال بیندازیم متوجه می‌شویم که آیتم‌های بسیار زیادی تولید کردیم که این آیتم‌ها شامل مستندهای مختلف از اعتاب مقدسه بوده است، اعم از سفرنامه‌های دانش‌آموزی در نجف و کربلا، ساخت کلیپ‌های تصویری به زبان انگلیسی و فارسی در کربلا و نجف، مستندهای معرفی اماکن و مسیر سیدالشهدا(ع) از عربستان تا سوریه و... .
به بهانه جوانگرایی ارزش‌ها را قربانی نمی‌کنیم
برنامه دارای فضای دینی است اما در این برنامه نتوانستید فضای جوان‌پسندی را فراهم آورید. چرا پس از گذشت 3 سال از عمر برنامه تاکنون در این حوزه موفق عمل نکردید؟
با وجود احترامی که برای نظر شما قائل هستم به نظرم قضاوت‌تان منصفانه نیست و فقط بیانگر قشر خاصی از مخاطب جوان است. جوان فقط به جوان تهرانی، آن هم ساکن میدان انقلاب به بالا اطلاق نمی‌شود. اتفاقا ما پیامک‌های زیادی از جوان‌های اقصی نقاط کشور داشته‌ایم که اظهار لطف کرده‌اند و با برنامه همراه بوده‌اند. در ثانی باید حواسمان باشد که به بهانه جوانگرایی ارزش‌ها را قربانی نکنیم. این نکته ظریف و بسیار مهمی است.
تولید برنامههای مذهبی در اولویت رسانه
چقدر مخاطب در برنامه شما جای دارد و برنامه را در جهت برآورده کردن نیاز مخاطب در شبکه دو (شبکه خانواده) طراحی کرده و روی آنتن می‌فرستید؟
همان‌طور که به درستی اشاره کردید شبکه 2 به خاطر رویکرد خانواده‌محور و طیف مخاطب کودک و نوجوانش برای این برنامه انتخاب شده است. امروز با توجه به سیل عظیم تهاجم فرهنگی که در برنامههای مبتذل شبکه‌های ماهواره‌ای شاهدش هستیم، پرداختن به موضوعات معنوی باید اولویت اول باشد چرا که رسانه‌های غربی با یک برنامه‌ریزی استراتژیک کاملا هدفمند ترویج دوری از دین و مذهب را در دستور کار خود قرار داده‌اند. هدف آنها هم براندازی بنیان خانواده‌ها و اثرگذاری بر مخاطب کودک و نوجوان به طور خاص است. ما تمام این نکات را در تولید برنامه مد نظر داشته‌ایم. در اینجا باید تشکر ویژه‌ای از آقای دکتر حبیبی، مدیر محترم گروه معارف شبکه دو داشته باشم که همیشه با راهنمایی‌ها و بحث‌های علمی و تخصصی خود همراه برنامه بوده‌اند.
در مسیر گفت‌وگو با میهمان (در بسیاری از قسمت‌ها) بدون وقفه میهمان صحبت می‌کند و هیچ فرصتی به مخاطب برای تفکر و تعمق درباره موضوع مطرح شده داده نمی‌شود.
همان‌طور که عرض کردم باید بین برنامههای مذهبی با سایر موضوعات تفاوت گذاشت. در برنامههای مذهبی بعضی وقت‌ها کلام میهمانان به قدری عالمانه و آموزنده است که باید فقط سکوت کرد و شنونده بود چرا که هرگونه دخالتی منجر به خارج شدن بحث از مسیر اصلی‌اش یا از بین رفتن حال و هوای خاص معنوی آن می‌شود. این نکته را خیلی وقت‌ها مخاطبان برنامه هم گوشزد می‌کنند و خواهان ورود کمتر مجری به برخی مباحث می‌شوند.
برگ برنده برنامه عتبات است
برای گریز از کلیشه و تکرار در برنامه مذهبی کوی محبت با توجه به اینکه رویکرد اصلی آن عتبات عالیات است، چه برنامه‌ای دارید؟
برگ برنده ما در کوی محبت همین عتبات عالیات است که هیچگاه کهنه و کلیشه نمی‌شود. اتفاقاً ما شیعیان هروقت از کلیشه‌ها و قیل و قال زندگی خسته می‌شویم به حرم ائمه و امامزادگان پناه می‌بریم. با این وجود می‌توان گفت کوی محبت یک پناهگاه معنوی است. تمام سعی ما بر این است که حال و هوای معنوی عتبات را بین خانواده‌ها ببریم.
ارتباط نسل سوم انقلاب با این دست برنامه‌ها از اهمیت بسیاری برخوردار است، چه تمهیدی برای جذب مخاطبان نسل سوم در این برنامه دارید؟
بدون شک با توجه به فضای امروز جنگ رسانه‌ای مخاطبان نسل سوم از بالاترین درجه اهمیت برخوردارند اما همان طور که عرض شد نباید به بهانه جوانگرایی اصول و ارزش‌ها را قربانی کنیم. بگذارید به عنوان حسن ختام بحث این نکته را با کلام مقام معظم رهبری تبیین کنم. ایشان در جمع مسؤولان صدا و سیما در 11 آذرماه 1383 خاطره‌ای را از سید قطب نقل کردند که خیلی برای ما اهالی رسانه آموزنده است. ایشان دربخشی از خاطره می‌فرمایند: «اگر بناست فیلم یا برنامهاى پخش شود و تأثیر سوئى بگذارد، چه فرقى مىکند که من پخش کنم یا رقیب من. در هر دو صورت بد است، پس چرا من پخش کنم؟ به نظر من این منطق مهمى است و باید به آن توجه داشت.»
ستاد بازسازی عتبات عالیات چه نقشی در برنامه دارد؟
به سوال خوبی اشاره کردید. از آنجا که کوی محبت به طور صددرصد بر مبنای اعتاب مقدسه و محبت امیرالمومنین(ع) بنا شده و اینکه من تاکید بر محبت امیرالمومنین دارم جا دارد به روایتی در همین باره اشاره کنم. پیامبر(ص) فرمود: فضل و برتری اهل‌بیت و ذریه من بر دیگران مانند برتری آب بر هر چیز دیگر است و حیات هر چیزی به آب است و محبت به اهل‌بیت و فرزندانم دین را کامل می‌کند. (بحارالانوار، ج 37، ص37) امیدواریم بتوانیم با تمام وجود به این روایت اعتقاد داشته باشیم. جای تاسف است که این فعالیت‌ها نشان داده نشود و با مشورت و استقبال و پشتیبانی ارزشمند جناب آقای مهندس پلارک تصمیم برآن شد که به طور مستقیم فعالیت‌های ستاد بازسازی را به نمایش بگذاریم و اکنون 3 سال است که این فعالیت، تلاش و زحمات فرزندان انقلاب در عراق را در برنامه می‌بینیم.
برنامههای آتی کوی محبت را بفرمایید و آیا اتاق فکری برای برنامه طراحی شده یا خیر ؟
در نیمه دوم سال با احتساب اضافه شدن ماه شهریور به آن بنا داریم در تمام مناسبت‌های مذهبی ان‌شاءالله برنامه داشته باشیم. به مناسبت دهه کرامت کار متفاوتی انجام می‌دهیم و بنا داریم از شاهچراغ و حرم حضرت معصومه(س) و مشهدالرضا(ع) برنامه تهیه کنیم و دهه ولایت (عید قربان تا غدیر) اگر شرایط امنیتی فراهم شود از نجف برنامه را به صورت زنده روی آنتن داشته باشیم، برای ماه‌های محرم و صفر که جزء لاینفک برنامه خواهد بود. اما درباره اتاق فکر بحمدالله مدیریت گروه معارف جناب آقای دکتر حبیبی واقعا به محتوای برنامه و تشکیل کارگروه‌های مختلف تاکید و جدیت دارند. ایشان به طور مستقیم صددرصد در محتوا نقش دارند و تقریبا محورهای کلی برنامه تا پایان سال بسته شده است.