گروه سیاسی: همانگونه که انتظار می‌رفت کاترین اشتون مسؤول سیاست خارجی اتحادیه اروپايي و هماهنگ‌کننده گفت‌وگوهای گروه 1+5 با جمهوری اسلامی ایران عصر روز پنجشنبه با سعيد جليلي تلفني گفت‌وگو كرد. در این گفت‌وگو که پس از مذاکرات اخیر علی باقری و هلگا اشمیت در استانبول انتظار آن می‌رفت؛ سعید جليلي با اشاره به برخورد سازنده، موثر و مبتكرانه جمهوري اسلامي ايران در گفتوگوها تصريح كرد: پاسخ روشن و مشخص به ايده‌هاي واقعي جمهوري اسلامي ايران يك انتظار منطقي است. اشتون مسؤول سياست خارجي اتحاديه اروپا و هماهنگ‌كننده گفت‌وگو‌هاي گروه 1+5 با جمهوري اسلامي ايران نيز با استقبال از ايده‌هاي مطرح شده از سوي طرف ايراني در گفت‌وگو‌هاي اخير در استانبول، اظهار كرد، براي جمع‌بندي ديدگاه‌هاي 1+5 درباره ايده‌هاي جمهوري اسلامي ايران قصد دارد با 6 كشور گفت‌وگو كرده و تا پايان ماه رمضان جمع‌بندي را به دكتر جليلي اعلام کند. بر اين مبنا توافق شد پس از ماه مبارك رمضان مجددا اشتون با جليلي گفت‌وگو كند. به گزارش «وطن امروز»، مذاکرات ایران و 1+5 در حال حاضر پیرامون بسته ارائه شده ایران در مسکو است. در مسکو جمهوری اسلامی ایران این 5 مورد را جهت حل و فصل به طرف مقابل پیشنهاد داد: - پیشنهاد اول ایران این است که گفتوگوها باید هدفمند باشد. باید نقطه هدف و ابتدایی و انتهایی در این گفتوگوها مشخص باشد. به این ترتیب طراحی یک چارچوب برای گفتوگوها و اصول و اهداف آن ضروری است.
- پیشنهاد دوم این است که این گفتوگوها اگر بخواهد موثر باشد باید مبتنی بر گام‌های متقابل باشد.
- بحث سوم ایران این است که باید چارچوب گفتوگوها مشخص و روشن شود که انتهای این گفتوگوها چه وقت است و چگونه باید باشد و این مسیر چگونه قرار است طی شود.
- بحث چهارم و پنجم ایران نیز مربوط به بحث حقوق و تکالیف جمهوری اسلامی ایران است و اینکه کشورهای طرف مقابل باید حق غنی‌سازی را برای ایران در چارچوب ان‌پی‌تی به رسمیت بشمارند و نباید از حقوق هسته‌ای ایران کاسته شود یا تکالیفی بیشتر از ان پی تی تحمیل شود. روشن شدن این بحث تکلیف تحریم‌های شورای امنیت را نیز به لحاظ حقوقی روشن می‌کند.
یک منبع آگاه درباره مذاکرات مسکو به «وطن امروز» گفته است که حین مذاکره نماینده آلمان نسبت به استدلال نماینده جمهوری اسلامی واکنش مثبت نشان داده و خواستار موافقت 1+5 با این پیشنهادات می‌شود. نمایندگان چین و روسیه نیز نسبت به پیشنهادات ایران در مذاکرات مسکو واکنش مثبت نشان دادند و عملا گروه 1+5 به 3 قسمت متفاوت تقسیم شد. همین موضوع فشار را برنماینده آمریکا بیشتر کرد ولی در نهایت آنان پیشنهاد ایران مبنی بر توافقات مذاکرات از طریق معاونان طرفین را مطرح کردند. جمهوری اسلامی ایران پس از مذاکرات مسکو در انتظار پاسخگویی طرف مقابل است. مهم‌ترین موضوع محل بحث، در بند چهارم و پنجم پیشنهادات ایران است. ایران اکنون در انتظار است تا 1+5 نگاه مشترک خود را در قبال به رسمیت شناختن حقوق هسته‌ای ایران مصرح در ان‌پی‌تی اعلام کند. موضوعی که اخیرا باعث ایجاد چالشی در ایالات متحده آمریکا شده است. چالشی که نشان می‌دهد موضوع پذیرش حق غنی‌سازی ایران در کاخ سفید مطرح شده است. هفته گذشته و در قالب 2 مقاله این موضوع مطرح شد که دولت آمریکا به این باور رسیده است که تنها در یک صورت ایران راضی خواهد شد –به‌زعم غربی‌ها- دست از ساخت سلاح هسته‌ای بردارد و آن در صورتی است که حق غنی‌سازی اورانیوم را دریافت کند. این ایده در هفته گذشته نخست از جانب جان بولتون و البته با ادبیاتی انتقادی مطرح شد. به گزارش ایران هسته‌ای، بولتون که بشدت منتقد سیاست‌های دولت اوباما درباره ایران و طرفدار گزینه حمله نظامی است، طی مقاله‌ای در سایت موسسه آمریکن اینترپرایز نوشت: «طرفداران اوباما استدلال می‌کنند که اگر ایران اجازه ادامه برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای خود را زیر نظر جامعه بین‌المللی داشته باشد، تلاشش برای دستیابی به سلاح اتمی را متوقف می‌کند». بولتون توضیح بیشتری در این باره نداده ولی خشمگینانه این ایده را رد کرده است. فرد دومی که این ایده را مطرح و البته بر خلاف بولتون از آن دفاع کرده، توماس فریدمن سرمقاله‌نویس نیویورک‌تایمز است. وی روز دوشنبه 9 مرداد 1391 در گفت‌وگویی با فرید زکریا از سی ان ان می‌گوید: «به نظر من ایرانی‌ها در عرصه قدرت بین‌المللی به‌خوبی از میزان قدرت جهانی مطلعند. آنها در حال حاضر به توانایی‌های جامعه بین‌المللی به‌خوبی واقفند و می‌دانند کسی نمی‌تواند آنها را مجبور کند برنامه هسته‌ای خود را کنار بگذارند. به نظر من ایرانی‌ها می‌دانند پیش از برپایی انتخابات ریاست جمهوری آمریکا یا در شرایطی که اقتصاد جهانی با بحران مواجه شده است، اسرائیلی‌ها برای اقدام نظامی علیه ایران بسیار محتاطانه عمل خواهند کرد. آنها می‌دانند اوباما قصد ندارد به اقدام نظامی علیه ایران متوسل شود و به‌طور قطع اروپایی‌ها نیز در این باره اقدامی نخواهند کرد. بنابراین، تنها مساله‌ای که ایران را به حرکت وامی‌دارد این است که رئیس‌جمهور آمریکا به نوعی با حداقل خواسته‌های ایران درباره غنی‌سازی اورانیوم برای برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای این کشور تحت نظارت آژانس، موافقت کند. خلاصه اینکه، اوباما باید اعلام کند ما آماده‌ایم این امتیاز را به شما ارائه کنیم». برخی کارشناسان در تهران می‌گویند این نشانه‌ای از حرکت آمریکا به سمت اجرای نقشه راه پیشنهادی ایران در مسکو است.
آخرین ارزیابی‌ها
در این حال تحلیل‌های دیگری نیز وجود دارد. رصد آخرین ارزیابی‌های منتشر شده در منابع غربی نشان‌دهنده آن است که گروه 1+5 بویژه آمریکا مایل به کاستن از سرعت مذاکرات هسته‌ای است.
پس از مذاکرات مسکو که عملا با آشکار شدن شکاف‌های میان 2 طرف پایان یافت، طرف غربی افزایش فشار بر ایران را به عنوان راهبرد خود برگزید، با این تحلیل که فشارها هنوز برای تغییر محاسبات ایران کافی نبوده و بنابراین همچنان باید افزایش پیدا کند تا جایی که بالاخره ایران را به تغییر تصمیم در حوزه هسته‌ای وادار کند. به همین دلیل بود که تحریم‌های اول ژوئیه اجرا شد بی‌آنکه درباره دورنمای تاثیر آن بر محاسبات ایران، دید روشنی وجود داشته باشد.
گذشته از این، به نظر می‌رسید آمریکایی‌ها آشکارا مایل نیستند وارد یک فرآیند گام به گام شوند. اصلی‌ترین دلیل این است که آمریکا بویژه در مذاکرات مسکو دریافت که ایران از تاکید خود بر اینکه در انتهای هرگونه فرآیند مذاکراتی باید حق غنی‌سازی ایران به طور کامل اعمال شده و همه تحریم‌ها لغو شود، دست بر نخواهد داشت. آمریکایی‌ها در انتهای مذاکرات مسکو تقریبا به صراحت گفتند روندی را که انتهای آن تثبیت حق غنی‌سازی ایران باشد سازنده نمی‌دانند و لذا در آن گام به گام رفتار نخواهند کرد. ظاهرا از دید آمریکا تنها فرآیندی سازنده است که در آن غنی‌سازی متوقف شود، بی‌آنکه تحریمی هم لغو شده باشد!
شاید از همین رو بود که آمریکایی‌ها در مسکو و پس از مسکو علاقه‌ای به تدوین یک چارچوب مذاکراتی که در آن گام‌های 2 طرف تا انتهای فرآیند دقیقا معین شده باشد، از خود نشان ندادند. به جای این امر، تاکید آمریکا بر این بود –و نشانه‌ای از اینکه این رویکرد تغییر کرده باشد دیده نمی‌شود- که ایران باید یک گام اعتمادساز بدون مابه ازا در ابتدای فرآیند بردارد و سپس فرآیند گام به گام شروع می‌شود.
علاوه بر این، هم درباره ما به ازا و هم درباره فازهایی که درون یک فرآیند بلندمدت مذاکراتی باید تعریف شود، میان 2 طرف اختلاف جدی وجود داشت. فازبندی مد نظر آمریکایی‌ها یعنی یک فرآیند 3 فازی که در آن دو فاز اعتمادسازی و یک فاز پایبندی تعریف شده و نهایتا هم به اجرای قطعنامه‌های شورای امنیت در ایران ختم می‌شود، از دید ایران حتی ارزش بحث کردن هم نداشت. در واقع عقیده ایران این است که اگر بنا باشد قطعنامه‌های شورای امنیت را اجرا کند دیگر چه نیازی به مذاکره با 1+5 وجود دارد؟ می‌توان قطعنامه‌ها را اجرا و فرآیند لغو تحریم‌ها را درون شورای امنیت طی کرد. اما هدف ایران از مذاکره با 1+5 در واقع دقیقا این بوده است که چنین مسیری را طی نکند چرا که مسیر شورای امنیت را غیرقانونی می‌داند و معتقد است نهایتا مساله زمانی حل خواهد شد که بتوان یک راه‌حل سیاسی مذاکره‌شده برای آن یافت. درباره
مابه ازا هم وضع بهتر از این نیست. ما به ازاهایی که گروه 1+5 در بغداد و در ازای اجرای فرآیند 3 فازی خود به ایران پیشنهاد کرد تا حدود زیادی توهین‌آمیز بود. این امری است که ظاهرا غربی‌ها خود نیز متوجه شده‌اند و به همین دلیل اخیرا –بویژه پس از مذاکرات کارشناسی استانبول در 3 تیر- جلساتی با حضور کارشناسان 1+5 برای بازنویسی پیشنهاد بغداد برگزار شده که البته هنوز خروجی آن روشن نیست.
پس اگر بخواهیم خلاصه کنیم، قضیه از این قرار است:
1- آمریکا فهمیده است که باید چیزی را در دیدگاه خود تغییر بدهد ولی هنوز اراده سیاسی لازم برای این موضوع در واشنگتن شکل نگرفته است و احتمالا تا قبل از انتخابات شکل نخواهد گرفت.
2- آمریکایی‌ها در ورود به فرآیند گام به گام جدی نیستند .
3- مذاکرات تنها زمانی رو به جلو حرکت خواهد کرد که غرب هم درباره فازهای مذاکراتی و هم درباره
ما به ازاهای پیشنهادی خود، اساسا تغيیر دیدگاه بدهد.
4- آخر از همه اینکه آمریکایی‌ها به‌خوبی دریافته‌اند فرآیند تشدید فشار به هیچ‌وجه توان تغییر محاسبات راهبردی ایران در حوزه برنامه هسته‌ای را ندارد.
نتیجه این است که مذاکرات شانس زیادی برای حرکت به جلو ندارد مگر اینکه یک تغییر دیدگاه اساسی در یکی از 2 طرف رخ بدهد. فرمایشات اخیر رهبر معظم انقلاب اسلامی درباره تغییرناپذیر بودن محاسبات ایران، نشان داد آن طرف، ایران نخواهد بود. اما ظاهرا آمریکایی‌ها هم تا قبل از نوامبر در شرایطی نیستند که یک تغییر جدی و اساسی که منجر به پیشرفتی محسوس در مذاکرات شود، در دیدگاه‌های خود به وجود بیاورند. برعکس، وضعیت دولت اوباما اکنون به‌گونه‌ای است که بشدت نیاز دارد در مقابل ایران انعطاف‌ناپذیر جلوه کند. مسابقه رادیکالیسم در مقابل ایران ولو همه می‌دانند فاقد محتوا و اثر اجرایی است، به جزء ذاتی نتیجه ظاهرا روشن است. اوباما حدود 4 ماه پیش در مقطعی به این نتیجه رسید که آغاز مذاکرات با ایران در مبارزه انتخاباتی به نفعش تمام خواهد شد چرا که به او اجازه می‌دهد تنش را کنترل کند، اسرائیل را آرام نگه دارد، قیمت نفت را پایین بکشد و با تشدید فشار روی تغییر محاسبات ایران هم کار کند. اما حالا به همان دلیل یعنی به دلیل انتخاباتی در حال رسیدن به این نتیجه است که باید فتیله مذاکرات را پایین بکشد. تداوم مذاکرات مستلزم یک تغییر دیدگاه اساسی در موضع آمریکا درباره برنامه غنی‌سازی در ایران است که ظاهرا تا قبل از نوامبر امکانپذیر نیست. تحت شرایطی که آمریکا نمی‌تواند امتیاز بدهد، مذاکرات شانس چندانی ندارد و وقتی مذاکرات شانس ندارد بهتر است به آرامی به حاشیه برود. تداوم مذاکرات در حالی که آمریکا ابتکار عمل را در دست ندارد، می‌تواند برای اوباما به یک خطر انتخاباتی تبدیل شود و این مسلما چیزی نیست که کاخ سفید آمادگی پذیرش ریسک آن را داشته باشد. احتمالا به همین دلیل است که اشتون بزودی اجازه تنظیم یک قرار مذاکره جدید با طرف ایرانی را نخواهد یافت. البته آمریکایی‌ها مذاکرات را تعطیل نمی‌کنند بلکه صرفا آن را به حاشیه می‌برند تا بعد از نوامبر با روحیه و دستور کاری جدید آن را از سر بگیرند.