آندره زویاگنیتسف با آخرین فیلمش «النا» روی پرده سینماهای جهان به عنوان یک فیلسماز صاحب‌سبک مطرح شد. النا به عنوان بهترین فیلم کشور روسیه در سال 2011 شناخته شد و جایزه عقاب طلایی را به دست آورد، در جشنواره کن نیز توانسته بود جایزه هیات داوران را برای بخش نگاه نو کسب کند. داستان فیلم درباره زنی به نام «النا» و مردی به نام «ولادیمیر» است که در سنین بالا به یکدیگر رسیده‌اند. هر دو از زندگی‌های مشترک قبلی خود دارای فرزندی هستند با خصوصیات اخلاقی مختلف. ولادیمیر مردی ثروتمند و سرد است، برخلاف النا که همسری مطیع و با وسع مالی پایین است. همانطور که مشخص است دغدغه‌های زویاگنیتسف باز هم مانند فیلم‌های قبلی‌اش است؛ پدری سرد و خشن، زنی مطیع و آرام و فرزندانی که در این زندگی با رابطه‌های پیچیده هستند. گویی کارگردان با جان و دل این رابطه‌های سرد و پیچیده را چشیده که مدام در فیلم‌هایش نشان می‌دهد اما باز هم برای بیننده جذاب است. زویاگنیتسف 48 ساله به خاطر 2 فیلم درخشانش یعنی «بازگشت» و «تبعید» در دنیا شناخته شده است. سینمای او همواره در حالی که با میزانسن و دکوپاژش آرامش در آن موج می‌زند اما ترس و دلهره‌ای هم به همراه دارد که همراه موسیقی شاهکار قلب بیننده را از جا درمی‌آورد. زویاگنیتسف با فیلم «بازگشت» 9 سال قبل در جشنواره فجر حاضر شده و جایزه بهترین فیلم بخش بین‌الملل را از آن خود کرده بود. النا (نادژدا مارکینا) پرستار سابق و ولادیمیر ثروتمند (آندری اسمیرنوف) زن و شوهر مسنی هستند که 10 سالی است با یکدیگر ازدواج کرده‌اند و هر کدام از آنها از ازدواج قبلی‌اش یک فرزند دارد. النا پسری به نام «ساشا» (ایگور اگورتسف) دارد. ساشا از آن دسته آدم‌هایی است که قادر به حمایت از خانواده خود نیست و با کمک‌های مالی النا مادرش زندگی می‌کند. مادر از حمایت مالی‌اش ساشا را بی‌نصیب نمی‌گذارد، حتی حقوق بازنشستگی‌اش را به پسرش می‌دهد و گاهی از آنچه متعلق به زندگی دوم او است به فرزندش هدیه می‌دهد. حالا نوه او در آستانه دوراهی رفتن به خدمت نظام وظیفه و دانشگاه قرار دارد، منتها ساشا خودش دست شکسته‌ای بر گردن مادر است و به صورت طبیعی نمی‌تواند هزینه‌های دانشگاه فرزندش را تامین کند. طبیعی است النا به صورت طبیعی دست به دامان ولادیمیر می‌شود اما ولادیمیر از تقبل هزینه نوه النا سر باز می‌زند تا اینکه ولادیمیر هنگام شنا در استخر سکته می‌کند. دختر ولادیمیر، «کاترینا» (النا لیادوا) به دنبال اباحه‌گری‌های دوره جوانی است. کاترینا از ازدواج دوم و بی‌توجهی مالی پدر در رنج است و بی‌توجهی پدر در روند سرکشی و خودسرانگی کاترینا کم‌تاثیر نبوده است. ولادیمیر یکی از روزهایی که به باشگاه ورزشی رفته در استخر به سکته قلبی دچار شده و روانه بیمارستان می‌شود. ولادیمیر در بیمارستان متوجه می‌شود زمان باقی مانده عمرش چندان نیست و راه کوتاهی برایش باقی مانده است. او دخترش را می‌طلبد تا لحظات سرخوشانه‌ای را در کنارش داشته باشد. در این ملاقات رنج دختر در برابر پدر از بی‌توجهی‌های پدر عیان می‌شود. پدر النا از آن دسته آدم‌های مرفه سرخوشی است که تنها زندگی فردی‌اش برایش اهمیت داشته و از دیالوگ‌های دخترک به نظر می‌رسد در طول سال‌های زندگی ولادیمیر تنها چیزی که برایش اهمیت داشته زندگی سرخوشانه و خویش‌اندیشی فردی‌اش بوده است. در آن سوی دیگر النا همه دستاورهای زندگی‌اش را فدای ساشا کرده، او همه آنچه از حقوق بازنشستگی به دست آورده را خرج فرزندش می‌کند. هر کدام از این زوج میانسال از یک سوی بام افتاده‌اند؛ یکی از فرط خویش‌اندیشی و دیگری رنجور از ایثار فراوان. النا قبل از سکته قلبی ولادیمیر از او می‌خواهد خرج تحصیل نوه‌اش در دانشگاه را تقبل کند اما پیرمرد از این حمایت مالی به دلیل خودخواهی و تنبلی ساشا سر باز می‌زند. بعد از انتقال ولادیمیر از بیمارستان به خانه، او تصمیم می‌گیرد همه اموالش را به دخترش واگذار کند و کاغذ و قلم از النا می‌طلبد و به وی می‌گوید فردا برای قانونی کردن وصیتنامه‌اش وکیلش را خبر کند. وصیتنامه نیمه‌کاره به انتها نمی‌رسد و النای خجالتی و مطیع تصمیم می‌گیرد برای رفاه بیشتر فرزندش ولادیمیر را به قتل برساند تا ساشا و نوه‌اش زندگی مرفهی داشته باشند. او با توجه به سابقه پرستاری، قرص‌هایی را به ولادیمیر می‌خوراند که سبب مرگ او می‌شود.
10 سال قبل که با فیلم «استعداد آقای ریپلی» (The Talented Mr. Ripley) مواجه شدم، نخستین پرسشی که رهایم نکرد این بود که جنایت ناخواسته «تام رپیلی» (مت دیمون) چرا در آن فیلم مکافاتی همراه نداشت. همیشه قصه‌های کهن و کهن‌الگوهای یونانی و هومری باستان در تشریح جنایت یک مکافات را برای فاعل رقم زده‌اند. این پرسش حتی 7 سال قبل زمانی که فیلم «امتیاز نهایی»
(Match Point) وودی آلن را تماشا می‌کردم سرانجامی نداشت و به خود می‌قبولاندم که این سیاق، شیوه‌ای تازه است و همه شخصیت‌های جنایتکار نباید عاقبت شوم داشته باشند و مدام این سوال با من بود که چرا وودی آلن برای نزدیک نشدن به الگوهای هیچکاکی، رستگاری را برای کریس ویلتون رقم زد. بر همین اساس فیلم «النا» از فضای بی‌محابای روشنفکری‌اش فاصله نمی‌گیرد و در تعیین عاقبت جنایتکار سعادتی نصفه و نیمه را برایش رقم می‌زند. اگر در همان صحنه زد و خوردهایی که نوه النا با عده‌ای اوباش درگیر شده‌اند به قتل می‌رسید فیلم جذابیت‌های عامه‌پسندانه‌تری پیدا می‌کرد اما برخلاف همان کلیشه‌ها و الگوهایی که در ذهن نگارنده است، زویاگنیتسف مسیر فیلم را به سوی اندیشمندانه‌تر و تامل‌برانگیز‌تری می‌برد. این یک سیاق نوین است که مخاطب در همه لحظات فیلم به قضاوت و اندیشیدن مشغول است. فیلمساز اثر را به شیوه‌ای ساخته است که مخاطب در آن مشارکتی پایاپای دارد.
النا همدست وسوسه‌های شرورانه شده، این تحلیل تازه‌ای راجع به فیلم نیست، از نظرگاه روانشناختی و تئوری انتقال گناه هیچکاک ید خلاقانه‌ای داشت و همیشه بهترین مکافات را رقم می‌زد. در دنیای افسانه و الگوهای هیچکاکی گناهکار همیشه محکوم به مکافات بود. زویاگنیتسف با هوشمندی غیرقابل توصیفی نگاه فلسفی و واقع‌بینانه‌تری به این کهن‌الگوی داستانی در جنایت و مکافات به بلوغ رسیده‌اش دارد و فیلمساز تعمدا از داوری سر باز می‌زند. نمای طولانی ابتدایی از زندگی پرندگان با توجه به نوع داستان فیلم می‌تواند نماد و نشانه‌های گوناگونی را به ذهن متبادر کند. دسته‌ای از پرندگان نسبت به فرزندان بی‌توجه هستند آنقدر که بعد از تخمگذاری آنها را رها می‌کنند و دسته‌ای دیگر همنوعان خود را به خاطر زیست فرزندان قربانی می‌کنند. اما این سوال پیش می‌آید در مقابل این همه حس مادری و مسؤولیتی که النا نسبت به فرزندش دارد، ساشا در مقابل او هیچ احساس عمیقی بروز نمی‌دهد و با او همانند یک سوسیس خشک رفتار می‌کند. این احساسات بیش از حد النا به فرزندش سبب می‌شود وجدان او غیرقابل انعطاف و کنترل باشد و همین احساسات یکسویه پرسش‌های اخلاقی ناشی از این فیلم را متعدد کند. کارگردان آندری زویاگیتسف به نگه داشتن قاب‌‌های ثابت علاقه فراوانی دارد، او همچنین با استفاده از سکون به عنوان راهی برای تشویق مخاطب به اندیشیدن استفاده می‌کند، افتتاحيه طولانی فیلم با یک شات تقریبا پن می‌کند به «پنجره‌ها». این بخش از فیلم دقیقا یادآور فیلم «پنهان» مایکل هانکه است و فرم، كپي برابر اصل. النا بین 2 دنیای متفاوت می‌ایستد؛ دنیای دیوانه‌واری که بی‌جهت در اثر علاقه به نوه و فرزندش او را وادار به قتل می‌کند که در پیوند با نیازهای تامین نشده او است. آیا تامین فرزند آنقدر ضروری است که النا حیات طبیعی انسانی که زندگی او را متفاوت کرده است، بستاند؟ آیا این احساسات دیوانه‌وار زنانه است که وجدان و کنترل آگاهانه انسانی را از وی ستانده است؟ آنچه در فیلم «النا» از منظرگاه مفهوم متفاوت است به ریشه بروز احساسات شخصیت النا بازمی‌گردد، در فیلم «النا» مفهوم ایثار که ریشه در دل مروت دارد این‌بار برخلاف همیشه برآمده از خشونت و بی‌رحمی است. شخصیت النا شباهتی متفاوت به راسکلنیکوف «جنایت و مکافات» دارد؛ همه عجز و پشیمانی‌اش به همان گریه زنانه‌اش خلاصه می‌شده و مکافات عمل در لبخند انتهایی‌اش خلاصه می‌شود. اما دوگانگی در شخصیت النا در نشان دادن مهربانی فرامادرانه‌اش به ساشا و خشونتی که برای قتل همسرش به خرج می‌دهد از این منظر او را به راسکلنیکوف شبیه می‌کند اما این دوگانگی سبب می‌شود ساشای تنبل و مفت‌خور در جایگاهی رفیع قرار گیرد و قربانی چپاول از نوع امروزی و مدرنش می‌شود. از سوی دیگر مخاطب نمی‌تواند النا را به باد انتقاد بگیرد و عملش را نفی کند. عجب جهان عجیبی است که مخاطب در لحظه نه، بلکه در انتهای فیلم لحظه‌ای فکر می‌کند اگر النا ولادیمیر را به قتل نمی‌رساند دختر بی‌بند و بار همه اموال ولادیمیر را از آن خود می‌کرد و جواب این همه ایثار النا بی‌پاسخ می‌ماند و موجودیت این فیلم نشان از این دارد انسان موجودی دوسویه‌ای است اما از یک سو ایثار می‌کند و گاه از سوی دیگر جنایت.
الگوهای هومری در فیلم «النا»
در این فیلم ولادیمیر را می‌توان به «کرونوس تایتان» در افسانه‌های هومری تشبیه کرد. «تایتان»ی که در مقابل «رئا» همسرش، فرزندانش را می‌بلعید و فرزندان در شکم «کرونوس» باقی می‌مانند و اجازه حیات پیدا نمی‌کردند. رفتاری که ولادیمیر
با دخترش– کاترینا - و فرزند کوته‌اندیش النا – ساشا- دارد شبیه رفتاری است که کرونوس با فرزندان بلعیده شده دارد. البته این تشبیه و نگاه استعاری تنها تعلق به بخش نخست داستان دارد و منطبق با کهن‌الگوهای تعریف شده داستانی اگر ساشا ولادیمیر را به قتل می‌رساند، می‌توانستیم به صراحت بگوییم کهن‌الگوی کرونوس و زئوس با همان شکل کاربردی‌اش استفاده شده است. اما کهن‌الگوی داستانی هومری به عنوان زیرساخت داستان کاربرد پیدا می‌کند و در کنار استفاده از کهن‌الگوی روایت کرونوس، مولفه داستانی جنایت و مکافات با تغییر اساسی در نوع پایان‌بندی به نیمچه الگوی داستان کرونوس افزوده می‌شود. طراحی شخصیت کرونوس حتی به باشگاه ورزشی رفتنش به نوعی القای همین مفهوم قدرت‌طلبی و سرکشی است، ضمن اینکه عاصی بودن فرزندش– کاترینا – از دست پدر دقیقا کهن‌الگوی مرتبط با کرونوس– زئوس را یادآوری می‌کند.