مرتضی احمدی در ۱۳۰۳ در جنوب تهران در خانواده‌ای با اصـالت تفرشی به دنیا آمد. برای تـحصیل ابتدا به مکتب و سپس به دبستان منوچهری در میدان گمرک و بعد از آن به دبیرستان شرف و دبیرستان روشن رفت. در 16سالگی ورزش باستانی و فوتبال را شروع کرد و هـمراه تیم فوتبال دبیرستانش در مسابقات آموزشگاه‌های تهران رتبه‌هایی به دست آورد. احمدی در سال 1325 در تیم فوتبال راه‌آهن تهران و پس از آن در باشگاه راه‌آهن به عنوان بازیکن و مربی استخدام شد. این بازیگر پیشکسوت در ردیف اولین بازیگران تئاتر نیز به شمار می‌رود. وی در سال 1332 به شکل جدی با فیلم «ماجرای زندگی» وارد عرصه سینما شد چندان که تا امروز در کارنامه سینمایی او بازی در فیلم‌هایی چون «گراندسینما»، «در انتظار شیطان»، «جدال در تاسوکی»، «ماموریت»، «معما»، «اتوبوس»، «مدرک جرم»، «مردی که زیاد می‌دانست»، «خانه‌خراب»، «فرار از زندگی»، «قلندر»، «جنجال عروسی»، «فریاد» و... به چشم می‌خورد. احمدی طی سال‌های گذشته در مجموعه‌های تلویزیونی چون «سلطان صاحبقران»، «هشت شهر عشق»، «آینه» و «زیر بازارچه» نیز درخشیده است. این هنرمند پیشکسوت در سال‌های اخیر دغدغه خود را با نوشتن درباره هنرهای سنتی چون پیش‌پرده‌خوانی، ضربی‌خوانی و گردآوری ضرب‌المثل‌های تهرانی در قالب کتاب بیان کرده است. مجموعه دوم ضربی‌خوانی‌های مرتضی احمدی در روزهای اخیر از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی موفق به دریافت مجوز نشر شده است. به این بهانه با این هنرمند پیشکسوت به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
مهم‌ترین هدفتان از گردآوری چنین مجموعه‌ای چه بوده است؟
ما همواره نسل گذشته را مورد سرزنش قرار داده‌ایم که چرا برای ما چیزی به عنوان میراث هنری باقی نگذاشته‌اند و در عین حال داریم کاری می‌کنیم که نسل آینده نیز ما را به خاطر اینکه چیزی برایشان نگذاشته‌ایم، نفرین کند. منظورم این است که ضرورت دارد نسل گذشته که امروز دوران کهنسالی را طی می‌کنند و اطلاعات جامعی درباره هنرهای سنتی ایران دارند آثاری با موضوع شناخت این مباحث از خود به جای بگذارند تا نسل‌های بعدی بتوانند آن را دستمایه کار خود قرار داده یا دست‌کم اطلاعی نسبت به این مقوله‌ها حاصل کنند. خود من به شخصه یکی از کسانی بوده‌ام که همواره دلم برای هنرهای سنتی و اصیل ایرانی می‌تپد و به نوعی نسبت به این هنرها خاصه آن گروه هنرهایی که نسبت به آنها اشراف داشته‌ام احساس دین و تعهد می‌کنم. ضربی‌خوانی یکی از هنرهای سنتی اصیل ایرانی است که مانند دیگر هنرهای سنتی ما در محاق فراموشی قرار گرفته و کسی به آن شکل که باید اطلاعاتی درباره این هنر غنی ندارد؛ خاصه نسل جوان که چیزی درباره ضربی‌خوانی نمی‌دانند، روی این اصل تصمیم گرفتم به گردآوری این مجموعه بپردازم تا از طرفی چنین اثری بتواند ضربی‌خوانی را از فراموشی و کمرنگ بودن در جامعه امروزی نجات دهد و هم نسل جوان بتواند با شنیدن و مطالعه این مجموعه درباره آن اطلاعات بیشتری کسب کند. من در سال 1388 مجموعه ضربي‌خواني‌هاي خود را گردآوری و ضبط کردم. هدف از ضبط این مجموعه نیز آرشيو كردن مجموعه‌ای غني با 106 قطعه موسيقي بوده است. البته تنها 12 قطعه مجموعه اول ضربی‌خوانی‌ها در سال 89 مجوز نشر گرفت که در آلبوم«صداي طهرون» منتشر شد. اخیرا موفق شده‌ام 13 قطعه دیگر را در قالب مجموعه‌ای جداگانه به مخاطبان خود ارائه دهم. برای هریک از این مجموعه‌ها عنوان مشخصی در نظر گرفته‌ام؛ چنانکه آلبوم اول «صداي طهرون- توپخانه» و آلبوم دوم «صداي طهرون– شمس‌العماره» نام خواهد گرفت.
با توجه به ورود رسانه‌های مدرن و کمرنگ شدن گرایش جوانان نسبت به هنرهای سنتی، فکر می‌کنید چنین عملکردی چقدر می‌تواند نزد این نسل با موفقیت مواجه شود؟
متاسفانه همان‌طور که اشاره کردم این مساله حقیقت دارد که امروز جوانان آن‌طور که باید به هنرهای اصیل و بومی خود توجهی ندارند. البته این نکته را هم بیان کنم که این توجه ناشی از عدم شناخت و دانش آنها نسبت به هنرهایی از این دست است، ضمن اینکه درباره مجموعه‌ای مثل «ضربی‌خوانی‌ها» تنها انتشار و ضبط کافی نیست بلکه ضرورت دارد برای چنین مجموعه‌ای، ارکستر گذاشته شود تا عامه مردم بتوانند از چنین هنری برخوردار شوند.
شما از جمله بازیگرانی هستید که در سال‌های اخیر به نگارش کتاب‌هایی درباره تهران قدیم با مضامین لطیف و مفید پرداخته‌اید چندان که کتاب‌هایی چون «پرسه» با موضوع خاطرات شخصی شما، «فرهنگ اصطلاحات بر و بچه‌های ترون» و«کهنه‌های همیشه نو» از جمله این کتاب‌ها هستند. اصولا برای نگارش کتاب‌های خود چه مسائلی را منبع الهام قرار داده‌اید؟
کتاب‌هایی که در سال‌های اخیر به قلم من درباره تهران منتشر شده همه مربوط به زادگاهم است، ضمن اینکه ابعاد خاطره‌انگیز بودن آن روزها هرگز برای من کهنه و فراموش نمی‌شود. من از تهرانی که سال‌ها پیش در محله‌های چهارراه مختاری، کودکی و جوانی‌ام را گذرانده‌ام به عنوان تهرانی یاد می‌کنم که مردمان خوبی داشته اما امروز تهران با وجود حجم متراکم جمعیت، ترافیک و... مبدل به یک هیولا شده است، در حالی که مردم در تهران قدیم به درستی و خوبی زندگی می‌کردند و هیچ‌کدام از این اختلافات فعلی هم در میان آنها وجود نداشت. کوچه نجم‌آبادی در چهارراه مختاری، کوچه خاطراتم است که همیشه دوستش داشته‌ام. پدر و عموهایم آنجا مغازه داشتند بویژه پدرم که سال‌های سال در آنجا یک مغازه خواربارفروشی داشت.
اگر بخواهید به یکی از موفق‌ترین کتاب‌هایتان در سال‌های اخیر اشاره کنید، کدام کتاب را نام می‌برید؟
«کهنه‌های همیشه نو» که تاکنون 9-8 بار هم تجدیدچاپ شده است.
من فکر می‌کنم مهم‌ترین دلیل موفقیت این کتاب‌ها این بوده که از دل مردم برخاسته و دوباره به آنها بازگشته است.
خوانندگان کتاب‌هایم هم نظر شما را دارند. به هر حال خوشحالم که توانسته‌ام سهم کوچکی نسبت به زادگاهم ایفا کنم. جالب این است، همه کسانی که برای نگارش این کتاب‌ها به سراغ آنها رفته‌ام امروز دیگر زنده نیستند، البته جز سعدی افشار.
شما در سال‌های نخستین ورود به تئاتر کار خود را با پیش‌پرده‌خوانی آغاز کردید و در حال حاضر نیز کتابی با این درونمایه را آماده چاپ دارید، ضمن اینکه درباره کتاب توضیح می‌دهید درباره هنر پیش‌پرده‌خوانی نیز بگویید.
شاید بتوان یکی از مهم‌ترین دلایل ورود من به عرصه تئاتر را صدایم قلمداد کرد، چنانکه شما نیز در سوالتان اشاره کردید، کارم را با پیش‌پرده‌خوانی در تئاتر شروع کردم. به خاطرم هست آن سال‌ها صدای خوبی داشتم و این مساله موجب شد در تئاتر ماندگار شوم. همان شب اول هم به محض اینکه برنامه پیش‌پرده‌خوانی تمام شد، با من قرارداد بستند. اما درباره این کتاب؛ من در این کتاب که «پیش‌پرده‌ها» نام دارد به مباحثی چون تاریخچه پیش‌پرده‌خوانی و اینکه اصلا این هنر از چه وقت شروع شده و فراز و فرودهای آن در برهه‌های مختلف زمانی در جامعه وقت چگونه بوده است، توضیح داده‌ام. صرفنظر از اینها به گردآوری 112 ترانه پیش‌پرده‌خوانی پرداخته‌ام و درباره اینکه نخستین آهنگسازان، خوانندگان و شاعران این پیش‌پرده‌ها چه کسانی بوده‌اند به تفصیل شرح داده‌ام. تصور می‌کنم پررنگ‌ترین مولفه کتاب این است که من همه ترانه‌های باقی مانده از پیش‌پرده‌خوانی را به صورت نت درآورده‌ام. در واقع اگر من این ترانه‌ها را به شکل نت نمی‌نوشتم کسی نمی‌توانست آنها را بخواند.
این کتاب به طور مشخص چه دوره زمانی را دربر گرفته است؟
از دهه اول 1320 تا کودتای 28 مرداد در سال 32 را شامل می‌شود. در واقع من پیش‌پرده‌هایی که در این دوره سروده شده را گردآوری و تدوین کرده‌ام.
چرا بعد از دهه 30 دیگر هنر پیش‌پرده‌خوانی در ایران رشد نکرد؟
به خاطر اینکه ساواک در سال‌های گذشته با این هنر مخالف بود. دلیلش هم این بود که عمده مضامین پیش‌پرده‌خوانی برگرفته از مسائل سیاسی- اجتماعی روز بود. روی این اصل به دلیل مخالفت‌هایی که از سوی رژیم سابق صورت می‌گرفت، هنرمندان اجازه کار نمی‌یافتند یا آثاری که در این باره ارائه می‌کردند به نحوی جلوی اجرایشان گرفته می‌شد که البته در این کتاب نیز در این باره مفصل توضیح داده‌ام.
پیش از شروع گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که از معدود افرادی بوده‌اید که سال‌ها با یک دست چند هندوانه بلند کرده‌اید. فعالیت همزمان شما در تئاتر، سینما و تلویزیون نیز گواه این ادعاست اما نکته‌ای که فارغ از این 3 حوزه تمایل دارم درباره‌اش توضیح دهید فعالیت مستمر و پرثمر شما در حیطه دوبله است.
فعالیت خود در عرصه دوبله را از دهه 30 شروع کردم. به نوعی می‌توان گفت در ردیف نخستین دوبلورها بوده‌ام اما متاسفانه در ایران این وادی با وجود اینکه عمری
50 ساله دارد شناخته شده نیست. نمونه‌اش انجمن دوبله است که به دست من و دوستانم 40 سال پیش بنا شد که تا امروز در محاق فراموشی قرار دارد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به آن توجهی ندارد، ضمن اینکه در حال حاضر دوبلورها مهجور و در حاشیه قرار گرفته‌اند، در حالی که در دیگر کشورها دوبله از وضع مناسبی برخوردار است، یعنی مشاهده می‌کنید از بازیگران مطرح هالیوودی می‌خواهند به دوبله یک کارتون یا فیلم بپردازند و تسهیلات خوبی هم برای آنها قائل می‌شوند اما متاسفانه در ایران این وادی با وجود اینکه عمری 50ساله دارد شناخته شده نیست. بارها به این مساله اشاره کرده‌ام که دوبله ما امروز بدل است نه اصل. در حال حاضر بیشتر پیشکسوتان و گویندگان این عرصه کنار رفته‌اند یعنی دیگر در وادی دوبله اشخاصی چون ایرج دوستدار، خسرو خسروشاهی، منوچهر اسماعیلی و... را نداریم. اینها هنرمندانی بودند که دوبله را طی سالیان سال ارتقا بخشیدند اما امروز می‌بینیم برای دوبله یک فیلم وقت چندانی صرف نمی‌شود یعنی 10 صبح می‌روند استودیو و ساعت 2 هم تمام می‌کنند، در حالی که در قدیم برای دوبله یک فیلم، دست‌کم یک روز وقت می‌گذاشتند. فیلم را می‌دیدیم، به شخصیت‌ها نزدیک می‌شدیم و آنها را تجزیه و تحلیل می‌کردیم اما امروز تا زمانی که می‌خواهیم یک فیلم را دوبله کنیم، نمی‌گذارند آن را ببینیم. در واقع وقتی دوبله شروع می‌شود تازه فیلم را می‌بینیم، در حالی که این اشتباه است. دوبلور باید چندین‌بار یک فیلم را ببیند. به عنوان مثال شاید شخصیتی که من باید به جایش حرف بزنم، یک پرنس یا شاید یک بیمار روانی باشد. بی‌تردید دوبلور احتیاج دارد در آن نقش فروبرود تا بتواند راحت‌تر به کار خود بپردازد. از نظر من دوبله امروز بیماری است که هر کسی به آن مبتلا شود باید برود اتاق صدابرداری خودش را معالجه کند بویژه اینکه رشد و ارتقای ما طی این سال‌ها در این عرصه بیش از آنکه در زمینه کیفیت باشد در زمینه کمی بوده است.
سوال پایانی من باز هم درباره کتاب‌های شماست؛ کتاب «فرهنگ لغات تهران» ظاهرا تازه‌ترین کاری است که در دست دارید. این اثر در چه مرحله‌ای است؟
نگارش این کتاب را نیز به پایان برده‌ام. می‌توان گفت برای نگارش چنین کتابی وقت زیادی گذاشته‌ام و به جمع‌آوری 800 لغت اصیل تهرانی پرداخته و آنها را در قالب یک کتاب جمع کرده‌ام. در حال حاضر ویراستاری این کتاب نیز تمام شده و قرار است از سوی نشر ققنوس منتشر شود.