شهروندان شهر زیبای باندونگ اندونزی که شهرشان در رشته‌کوه‌های آتشفشانی محصور شده، در سال 1334 شمسی هرگز باور نمی‌کردند کنفرانس سیاسی بهاره آنها زمینه‌ساز تشکیل بزرگ‌ترین جنبش ضداستعماری می‌شود. کنفرانس باندونگ که کنفرانس آسیایی- آفریقایی نیز نامیده شده همایش بزرگی بود که با شرکت ۲۹ کشور جهان انجام شد و جنبش غیرمتعهدهای فعلی از دل این کنفرانس درآمد. بیشتر کشورهای شرکت‌کننده کشورهایی تازه‌استقلال یافته بودند و اهداف این همایش، پیشبرد همکاری‌های اقتصادی و فرهنگی میان آسیا و آفریقا و ضدیت با استعمارگری و همچنین استعمار نو توسط ایالات متحده و شوروی بود. کنفرانس باندونگ نخستین تلاش برای ایجاد همگرایی میان کشورهایی که بعدها به جنبش غیرمتعدها معروف شدند به‌شمار می‌آید. ایران نیز از کشورهای شرکت‌کننده در کنفرانس باندونگ بود و دکتر جلال عبده که با مقام سفیری به جای نصرالله انتظام سمت نمایندگی دائم ایران را در سازمان ملل داشت در کنفرانس باندونگ به عنوان رئیس هیات ایرانی شرکت کرد. البته شرکت در این کنفرانس برای ایران قبل از انقلاب اسلامی خوش‌یمن نبود چراکه به علت وابستگی به غرب و قراردادهای نظامی با آمریکا نتوانست تا سال 1358 به عضویت این جنبش درآید. در سال 1960، در اثر نتيجه حاصله از كنفرانس باندونگ، كشورهاي عضو جنبش در خلال پانزدهمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل متحد تصميم به گسترش اعضا گرفتند و در همان سال 17 كشور جديد آفريقايي و آسيايي به عنوان عضو جديد پذيرفته شدند. نقش اصلي در اين فرآيند را رهبران برخي كشورها از جمله جمال عبدالناصر از مصر، نهرو از هند، احمد سوكارنو از اندونزي، تيو از يوگسلاوي و نكروما از غنا ايفا کردند. 6 سال پس از كنفرانس باندونگ، كشورهاي عضو جنبش عدم‌تعهد يك مبناي وسيع‌تر جغرافيايي را در اولين كنفرانس سران در بلگراد در سپتامببر 1961 بنا نهادند. در اين كنفرانس 25 كشور شركت كردند: افغانستان، الجزاير، يمن، ميانمار، كامبوج، سريلانكا، كنگو، كوبا، قبرس، مصر، اتيوپي، غنا، گينه، هند، اندونزي، عراق، لبنان، مالي، مراكش، نپال، عربستان‌سعودي، سومالي، سودان، سوريه، تونس و يوگسلاوي. بنيانگذاران جنبش عدم‌تعهد ترجيح دادند براي جلوگيري از الزامات بروكراسي يك سازمان، اين تشكل را به‌عنوان جنبش معرفي کنند. معيار‌هاي عضويت در جنبش عدم‌تعهد كه در نشست مقدماتي در قاهره در سال 1961 قبل از اجلاس سران در بلگراد مشخص شد مويد اين است كه جنبش قصد ندارد يك نقش انفعالي در عرصه بين‌المللي ايفا کند و به دنبال اتخاذ مواضعي مستقل براي انعكاس منافع كشورهاي عضو است.نخستین کنفرانس
51 سال پیش در چنین روزهایی شهر بلگراد یوگسلاوی سابق در کانون توجهات بین‌المللی قرار داشت چراکه بسیاری از کشورهای جهان کنفرانسی را برگزار می‌کردند که برای قدرت‌های بزرگ جایی نداشتند. اصطلاح «غیرمتعهدها» نخستین‌بار توسط جواهر لعل‌نهرو، نخست‌وزیر هند طی نطقی در 28 آوریل 1954 میلادی در كلمبو، پایتخت سریلانكا مطرح شد و پس از آن با تلاش رهبران آسیایی- آفریقایی و بنیانگذاران جنبش غیرمتعهدها، این جنبش شكل گرفت. این نام شاید برای ما نامانوس باشد اما به طور کلی عدم سرسپردگي و تعهد به قدرت‌های بزرگ را تداعی می‌کند. جنبش غیرمتعهدها زمانی ابراز وجود کرد که آمریکا و شوروی، غیر از چند کشور انگشت‌شمار، دیگر کشورهای جهان را به حساب نمی‌آوردند. نام این جنبش در ابتدا « Non-Commitment» (غیرسرکرده) بود اما به سرعت به نام جدید (جنبش کشورهای غیرمتعهد)
«Nonalhgned Countries Movement» تغییر نام داد. 120 کشور جهان از جمله ایران که تقریبا بیش از دوسوم اعضای سازمان ملل متحد را تشکیل می‌دهند، عضو جنبش عدم‌تعهد هستند. هم‌اکنون کشور ایران ریاست دوره‌ای این جنبش را برعهده دارد. گفتنی است سران کشورهای عضو جنبش عدم‌تعهد هر ۳ سال یکبار در اجلاسی با همین نام گردهم می‌آیند.
ساختار و روش كاري جنبش غيرمتعهدها
جنبش عدم‌تعهد فاقد يك ساختار سازماني مشابه سازمان‌هاي بين‌المللي است. موسسان جنبش با درك اختلاف ديدگاه ايدئولوژيك و تنوع گسترده اعضا به اين نتيجه رسيدند كه به جاي ارائه منشور و ايجاد ساختار سازماني منسجم و گسترده با اتخاذ روش‌هاي كاري ساده و مورد توافق، امورات و وظايف خويش را بر مبناي اصول و اهداف اساسي و همچنين تصميمات اتخاذ شده پيش ببرند. بر اين اساس جنبش فاقد دبيرخانه است و مسؤوليت امور دبيرخانه‌اي برعهده كشوري است كه رياست دوره‌اي را برعهده دارد يا ميزبان اجلاس‌هاي مختلف هستند. به عبارتي جنبش عدم‌تعهد يك مجمع مهم براي هماهنگ کردن مواضع كشورهاي عضو با يك تشكيلات اداري منحصر به فرد، غيرسلسله مراتبي، چرخشي و مشاركتي است كه به همه كشورهاي عضو اجازه مي‌دهد بدون تفاوت يا تبعيض در سياست‌ها و تصميم‌‌سازي جهاني شركت کنند. جنبش عدم‌تعهد همزمان اصول روشمندي، مفاهيم، برنامه‌ها و توافقاتي را توسعه داده كه راهنما و مبنايي براي انجام و نمايش دادن اجماع ميان كشورهاي عضو است. آنها در بيانيه‌ها، برنامه‌هاي اقدام، قطعنامه‌ها، اعلاميه‌ها، گزارش‌ها و ديگر متون مصوب كنفرانس‌هاي سران و وزرا ملحوظ است.
ایران انقلابی، عضو جدید
ایران به دلیل پیوستن رژیم پهلوی به پیمان نظامی بغداد نتوانست در نخستین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد (بلگراد 1961) حضور یابد و از آن تاریخ به بعد نیز مساله عضویت ایران در این جنبش مطرح نشد. در سال 1358، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در ششمین نشست سران جنبش عدم‌تعهد در هاوانا، ایران به عضویت این سازمان درآمد. جمهوری اسلامی ایران بر اساس آموزه‌های اصلی معمار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره) یعنی دکترین «نه شرقی و نه غربی» که به اندیشه عدم‌تعهد نزدیک است، ترجیح داد در این جنبش با حفظ استقلال عملی و پویایی موضع‌گیری، به بازنگری در متن معادلات جهانی مبادرت ورزد. این، فصل مشترک مواضع و سخنرانی‌های مسؤولان ایران در نشست‌های متعدد سران و وزیران امور خارجه کشورمان از سال 1358 تاکنون بوده است. شاید بتوان گفت جنبش عدم‌تعهد یکی از مفیدترین سازمان‌های بین‌المللی است که ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عضویت آن درآمده است. پس از تثبیت اوضاع سیاسی کشور از سال 1360، ایران بر حضور خود در این جنبش افزود و این جنبش نیز متقابلا اقدامات مثبتی به سود ایران انجام داد که از آن جمله می‌توان به تلاش برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق، محکوم کردن حمله آمریکا به هواپیمای مسافربری ایران در تیر 1367، حمایت از اجرای قطعنامه 598 و دیگر موضع‌گیری‌هایی که با سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران انطباق داشته‌اند، اشاره کرد. موضوعاتی چون فلسطین، مخالفت با مذهب‌ستیزی و نژادپرستی و تقاضا برای گشودن بازار کشورهای شمال به روی صادرات کشورهای جنوب از جمله این اقدامات بوده است.
چرا جنبش عدم‌تعهد مهم است؟
14 اردیبهشت 88 منوچهر متکی، وزیر امور خارجه وقت اعلام کرد ریاست جنبش عدم‌تعهد از سال 1391 به بعد به ایران سپرده شد. قطر و ایران داوطلب میزبانی نشست سران پس از برگزاری آن در مصر بودند که پس از رایزنی‌ها و مذاکرات انجام شده، طرف قطری موافقت کرد ایران میزبان و عهده‌دار ریاست دوره‌ای این اجلاس شود. ایران در حالی میزبان سیاسیون بیش از یکصد کشور جهان است که تحولات منطقه در 2 سال اخیر بسیاری از معادلات بین‌المللی را بر هم زده است. تونس، مصر و لیبی 3 کشوری که با موج بیداری اسلامی، انقلاب مردمی را به تازگی تجربه کرده‌اند برای نخستین‌بار در اجلاس غیرمتعهدها و با چهره‌های جدید شرکت می‌کنند. محمد مرسی، رئیس‌جمهور مصر با وجود مخالفت‌های بسیار کشورهای غربی به تهران خواهد آمد. مساله هسته‌ای ایران و حمایت دوباره اعضا از حق قانونی هسته‌ای ایران، موضوع سوریه و حمایت از بشار اسد می‌تواند در دستورکار اجلاس قرار گیرد. ایران در حالی در کانون توجهات بین‌المللی قرار خواهد گرفت که کشورهای غربی سالیان سال است کشورمان را به انزوای بین‌المللی متهم می‌کنند. ایران اسلامی را می‌توان یکی از متعهدترین کشورهای جنبش غیرمتعهدها نامید چراکه همواره پرچمدار مبارزه با استعمار بوده و هیچگاه تعهدی به قدرت‌های بزرگ نداده است. قطعا اجلاس تهران یک فرصت تاریخی برای ایران محسوب می‌شود و برگزاری موفقیت‌آمیز آن می‌تواند پیروزی بزرگ سیاسی را برای ما رقم بزند.