اگرچه هيچ يك از ما در وهله نخست حق انتخاب نام‌خانوادگي خود را نداريم و ناچار به نام خانوادگي پدرانمان خوانده مي‌شويم اما قوانين ثبت‌احوال شرايط تغيير نام خانوادگي را در برخي موارد مجاز دانسته تا زنجيره نام‌هاي نامناسب و بدمعنا كه بعضا عمري به درازاي «به‌كارگيري نام خانوادگي در ايران» دارند، منقطع شود. برابر ماده 20 قانون ثبت‌احوال، انتخاب برخي نام‌ها ممنوع است و دارندگان آن می‌توانند با رعایت مقررات مربوط نسبت به تغییرنام اقدام كنند. برابر قانون انتخاب نام‌هايی که موجب هتک حیثیت مقدسات اسلامی می‌شود، مانند «عبداللات» و «عبدالعزی» (لات و عزی نام 2بت در مکه معظمه دوران قبل از اسلام است)؛ اسامی مرکبی که عرفا یک نام محسوب نمی‌شوند (اسامی مرکب ناموزون مانند سعید بهزاد، شهره فاطمه و مواردي از اين دست؛ عناوین لشکری یا کشوری یا ترکیبی از اسم و عنوان مانند سروان، سرتيپ، دكتر و شهردار؛ القاب اعم از ساده و مرکب مانند ملک الدوله، خان، شوکت‌الملک، حاجیه سلطان و سلطانعلی، از جمله نام‌هاي ممنوع هستند كه دارندگان آن مي‌توانند درخواست تغييرنام كنند. همچنين انتخاب اسامی زننده و مستهجن ممنوع و به اين ترتيب، آن‌دسته از نام‌هايی که بر حسب زمان، مکان یا مورد، به برخي دلايل برای دارنده آن زننده و مستهجن باشد، مستحق تغيير است. نام‌هايی که معرف صفات مذموم و مغایر با ارزش‌های والای انسانی است، مانند گرگ و قوچی؛ نام‌هايی که با عرف و فرهنگ غالب و مقدسات مذهبی مردم مغایر باشد، مانند لات، خونریز و چنگیز؛ نام‌هايی که موجبات اشاعه و ترویج فرهنگ بیگانه شود، مانند وانوشکا، ژاکاردو و شاهدوست؛ نام‌هايی که موجب تحقیر اشخاص بوده یا معنای لغوی آن در جامعه قابل پذیرش نباشد، مانند صد تومانی و كنيز؛ اسامی نامتناسب با جنس، مانند ماشاءالله برای مونث یا انتخاب نام اشرف یا اکرم برای افراد ذکور، از ديگر مواردي است كه امكان تغيير آن برابر قانون وجود دارد. در مواردي همچون هم‌نام بودن فرزند با پدر يا مادر در یک خانواده، هم‌نام بودن برادران یا خواهران در یک خانواده يا به منظور تصحیح اشتباهات املايی در نام اشخاص که به‌دلیل عدم آشنايی مامور با لهجه‌ها و الفاظ و معانی محلی یا ناشی از تلفظ اظهارکننده پیش‌آمده، امكان تغيير نام وجود دارد. حذف کلمات زائد و غیرضروری در نام اشخاص، تغییر نام‌ها از صورت عربی به شکل فارسی از قبيل اسمعیل به اسماعیل، تغییر نام کسانی که با تایید مراجع ذی‌صلاح به دین مبین اسلام مشرف می‌شوند، تغییر نام افرادی که نام آنها اسامی ایام هفته باشد و تغییر نام کسانی که تغییر جنسیت داده و دادگاه صالحه حکم به تغییر نوع جنس در اسناد سجلی و شناسنامه آنان صادر كرده نيز ميسر است. علاوه بر اين، پیشوند «عبد» خاص اسامی و صفات ذات پروردگار است و در سایر موارد متقاضی می‌تواند حذف آن را تقاضا كند.باقيمانده مناسب نام خانوادگي حفظ مي‌شود
مشايخي معاون اداره كل حقوقي و سجلي سازمان ثبت‌احوال با اشاره به اينكه با توجه به اهميت حفظ اعتبار و جلوگيري از تزلزل اسناد هويتي، محدوديت‌هايي براي تغيير نام خانوادگي وجود دارد، به ایسنا گفت: افرادي كه نام خانوادگي آنها به يكي از دلايل یاد شده در قانون، ممنوع شناخته مي‌شود، مي‌توانند تقاضاي تغيير نام‌خانوادگي خود را به ادارات ثبت‌احوال يا دفاتر پيشخوان اعلام كنند تا در محل صدور سند به آن رسيدگي شود. وي با بيان اينكه شرط تغيير كامل نام خانوادگي افراد اين است كه آن نام خانوادگي داراي «باقيمانده مناسب» نباشد، اظهار كرد: به اين ترتيب اگر نام خانوادگي فردي داراي پسوند نامناسب بوده يا پسوند مكان و زمان به دنبال آن آمده باشد، مي‌تواند جزء زائد را حذف و باقيمانده مناسب نام خانوادگي را حفظ كند.
هر ايراني تنها يك‌بار حق تغيير نام خانوادگي خود را دارد
مشايخي خاطرنشان كرد: در صورتي كه پدر، نام‌خانوادگي خود را تغيير دهد، تغيير نام خانوادگي فرزندان و وحدت با پدر، به سادگي ميسر مي‌شود؛ چراكه برابر قانون نام خانوادگي فرزند همان نام خانوادگي پدر است. به اين ترتيب، تغيير نام خانوادگي فرزندان كمتر از 18 سال با درخواست كتبي پدر امكانپذير خواهد بود. فرزندان بالاي 18 سال هم مي‌توانند با اخذ اجازه‌نامه از پدر، از نام خانوادگي جديد وي استفاده كنند. وي در ادامه به اين موضوع اشاره كرد كه هر ايراني بالاي 18 سال مي‌تواند يك‌بار در طول عمر خود نسبت به تغيير نام‌خانوادگي اقدام كند. البته به شرط اينكه نام خانوادگي او به يكي از دلايل قانوني، قابل تغيير شناخته شود. معاون اداره كل حقوقي و سجلي سازمان ثبت‌احوال تاكيد كرد: نام خانوادگي كه تعويض شود، ديگر امكان بازگشت يا تعويض مجدد را ندارد. وي تصريح كرد: فردي كه قصد تغيير نام‌خانوادگي خود را دارد بايد از طريق انتخاب نام خانوادگي بلامعارض (كه فرد ديگري داراي حق تقدم آن نام خانوادگي نباشد) يا با اجازه از دارنده حق تقدم، تقاضاي خود را اعلام كند. مشايخي يادآور شد: استفاده از نام خانوادگي زوج براي زوجه در زمان زوجيت، با ارائه اجازه‌نامه از زوج، بدون رعايت حق تقدم بلامانع است. همچنين در صورت انصراف زوجه و درخواست وي، به نام خانوادگي قبلي برگشت داده مي‌شود.
برخي مصاديق شهرت‌هاي ممنوعه
ثبت‌احوال سالانه با حدود يكصدهزار تقاضاي تغيير شناسنامه به دليل تغيير در نام و نام خانوادگي مواجه است و هر ساله با بخشي از تقاضاهاي تغيير نام‌خانوادگي به دليل بدمعنا، مستهجن و غيرمتعارف بودن آنها موافقت مي‌شود. گرگي، گرگوند، پياده، سواره، حلقه به گوش، افيوني، گوش‌بر، بنده گنهكار، دو‌كله، سوراخ، عملي، كچل‌وند، تيغ‌زن، دو‌سر قندي، چه دانم، گاوي، تب‌خال‌پور، پالان‌دوز، قوري، پيش‌دستي، بزهكار، دويستي، دل كبابي و شمري، تنها برخي از نام‌هاي خانوادگي غيرمتعارفي هستند كه ثبت‌احوال به‌دليل نامناسب و بدمعنا بودن، با درخواست تغيير آنها در سال‌هاي پس از انقلاب اسلامي موافقت كرده است.