تازه‌ترین رمان چیستا یثربی با عنوان «شیدا و صوفی» اخیرا از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز نشر دریافت کرده است. یثربی از این رمان، اثری با درونمایه آمال، امیدها و ناامیدی‌ها، رنج‌ها و ناکامی‌های 3 نسل از جوانان ایرانی در برهه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی یاد می‌‌کند که در قالب سرنوشت 2 زن به تصویر کشیده شده است. این نویسنده و نمایشنامه‌نویس غیر از این اثر قصد دارد بعد از مذاکره با علی دایی و جلب موافقت او به نگارش زندگینامه این فوتبالیست نیز بپردازد. یثربی، مدرس، نویسنده و کارگردان تئاتر است و تا به حال کارگردانی نمایش‌هایی چون «جمعه دم‌غروب»، «میهمان سرزمین خواب»، «زنی که تابستان گذشته رسید»، «سرخ سوزان»، «یک شب دیگر هم بمان، سیلویا»، «پری‌خوانی عشق و سنگ»، «چنگیزخان» و... را برعهده داشته است. با او درباره این 2 اثر به گفت‌وگو نشسته‌ایم. ***
ظاهرا ایده نگارش «شيدا و صوفي» به سال 76 بازمی‌گردد، چرا اینقدر در انتشار آن تعویق افتاد؟
سال 76 در زندگی من سال مهمی به شمار می‌رود. این سالی بود که از طرفی دخترم به دنیا آمد و مایه شادی‌ام شد و از طرفی پدرم را در این سال از دست دادم که غم بزرگ و ناگواری برایم بود. تا پیش از مرگ پدر همیشه فکر می‌کردم مرگ پدیده‌ای است که برای غریبه اتفاق می‌‌افتد، وقتی آن را از نزدیک تجربه کردم دچار ضربه بزرگی شدم. در عین حال من 10 سال از عمر خود را پیش از پیروزی انقلاب سپری کرده بودم و بعد از انقلاب، دورانی چون جنگ و بسیاری از تحولات دیگر را تجربه کردم. مفهوم مرگ و خاطرات موجب شد به فکر نگارش رمان «شیدا و صوفی» بیفتم. این رمانی است که همه وقایع آن به شکل مستند روایت میشود و آن‌طور که از نام موقت کتاب برمی‌آید، داستان 2 دختر به نام شیدا و صوفی را در خلال برهه‌های مختلف اجتماعی از یک دهه پیش از انقلاب تا امروز روایت می‌‌کند.
منظورتان این است که وقایع این کتاب حقیقی هستند؟
کاملا حقیقی، ضمن اینکه شیدا و صوفی در واقع زندگی من و یکی از دوستان نزدیکم به شمار می‌رود. در این رمان سعی کرده‌ام صرفنظر از پایبندی به مستندات، فراز و نشیب‌های 2 زن را به معرض روایت بگذارم؛ 2 زن که 10 سال پیش از شروع انقلاب اسلامی در دبستان با یکدیگر همکلاسی بوده‌اند و با سپری کردن دوران نوجوانی و بلوغ مسیر سرنوشتشان از یکدیگر جدا میشود. هدفم از نگارش این رمان این است که بگویم جامعه و جهان چطور می‌‌توانند موجب شوند انسان حتی کودکی و گذشته خود را فراموش کند. این رمان چندصدایی است و برخی فصول رمان گاه از زبان شیدا بیان میشود و گاه از زبان صوفی.
پس می‌‌توان گفت رمان شخصیت‌محور است؟
بله، منتها شخصیت‌های کتاب هرکدام به لحاظ جایگاه و طرز تفکر در تضاد و تناقض با یکدیگر هستند بویژه اینکه رمان با وقوع یک فاجعه به پایان می‌رسد. من سعی کردم با نوشتن چنین کتابی این نکته را یادآوری کنم که هر اتفاقی در جامعه بیفتد، گریبان همه را خواهد گرفت بنابراین باید مراقب باشیم چه حکمی صادر میکنیم چون ممکن است کسی این حکم را روزی درباره خودمان نیز صادر کند. در طول رمان نیز اشتباه یکی از دخترها این است که حکمی صادر می‌‌کند که بعدها همین حکم گریبان خودش را هم می‌‌گیرد. «شیدا و صوفی» از جمله رمان‌هایی است که در آن ترس‌ها، آرزوها، امیدها، ناامیدی‌ها، حرمان‌ها، رنج‌ها، مشکلات، جسارت‌ها و... 3 نسل منعکس شده است؛ نسل کودکانی که انقلاب در زمان کودکی‌شان به وقوع پیوست، نسل میانه یا دهه شصتی‌ها و نسل دهه هفتادی‌ها که در حال حاضر مشاغل مختلف را در جامعه قبول می‌کنند. این رمان اثری جامعه‌شناختی است. به بیان ساده‌تر بهانه‌ای برای بیان تاریخ ایران از دیدگاه مادرانه محسوب میشود یعنی من کوشیده‌ام از دیدگاه مادرانه که به واسطه تجربه‌های زندگی به دخترم، خواهرم، دانشجویانم و حتی مادرم داشته‌ام این کار را انجام دهم.
انگار این کتاب یک بار هم موفق به دریافت مجوز نشد، دلیلش چه بود؟
اختلاف سلیقه. نخستین‌بار درسال 1380 این کتاب را به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دادم که همان‌طور که اشاره کردم به دلیل وجود پاره‌ای اختلاف سلایق موفق به دریافت مجوز نشد. 4 سال از عمرم را روی نگارش این رمان گذاشتم و سعی کرده‌ام در بازبینی مجدد به قطع آن اضافه کنم چون مایل بودم همه اتفاقاتی که طی 3 دهه گذشته در کشور ما افتاده در این کتاب به نوعی بیان شود.
با توجه به اینکه جهان رو به آثار مینی‌مال پیش می‌رود فکر نمی‌کنید اضافه کردن به قطع کتاب موجب فاصله انداختن با مخاطب شود؟
سوال خوبی کردید اما خوشبختانه من در جریان نگارش این کتاب شیوه جدیدی از رمان‌نویسی را به کار برده‌ام، به این معنی که هر فصل 3 صفحه است بنابراین خواننده از قطع طولانی کتاب خسته نمی‌شود و در عین حال میتواند به فاصله کوتاهی وقایع کتاب را دنبال کند. صرفنظر از اینها آن‌طور که اشاره کردم کتاب از زاویه دیدهای مختلفی بیان میشود.
خانم یثربی! تجربه نوشتن رمان‌های چندصدایی در ایران در سال‌های گذشته خاصه در میان نویسندگان زن چندان تجربه موفقی نبوده، به عنوان مثال سپیده شاملو در «سرخی من از تو» یا بلقیس سلیمانی در «خاله‌بازی» و... نتوانستند دراین مسیر اقبالی داشته باشند و خواننده رمان تفاوت لحن را در چرخش زاویه دید در این کتاب‌ها مشاهده نمی‌کند. با این وجود در پیش گرفتن این شیوه برای نگارش رمان اندکی جسارت می‌‌خواهد.
من هم نکته‌ای که شما به آن اشاره کردید را قبول دارم و تصورم بر این است که شیوه‌های به کار گرفته شده در این رمان‌ها نتوانسته آن‌طور که باید حس و حال شخصیت‌ها را به واسطه لحن به مخاطب منتقل کند اما به این مساله توجه داشته باشید که من در عین اینکه یک نمایشنامه‌نویس، نویسنده و کارگردان هستم، دکترای روانشناسی نیز دارم و مراجعان مختلفی از رهگذر این شغل داشته‌ام. این مراجعان، زنان، مردان و حتی کودکان هستند. شغل روانشناسی موجب شده بتوانم در داستان‌نویسی، لحن‌ها را تفکیک کنم. از جهتی آدم‌های زیادی تا امروز به واسطه این شغل برای من درددل کرده‌اند و نگارش این کتاب را وامدار همین درددل‌ها هستم چندان که در ابتدای این رمان نام
80 نفر از افرادی که در این ارتباط به من کمک کرده‌اند را بیان کرده‌ام؛ افرادی که با درددل‌هایشان مرا آزردند، خوشحال کردند، با درددل‌هایشان گریه کردم اما همه اینها منبع الهامی برای نگارش این رمان شد.
به نظر می‌رسد رمان «شیدا و صوفی» از جریان سیال ذهن تبعیت می‌‌کند؟
همین‌طور است. ببینید، رمان از 10 سال قبل از انقلاب شروع میشود؛ از زمانی که شیدا و صوفی سر کلاس دبستان نشسته‌‌‌اند و یکی از آن دو به دلیل تخلف از کلاس بیرون میشود اما در فصل دوم کتاب، مخاطب به زمان جنگ پرت میشود.
فکر می‌کنید این رمان چقدر میتواند بعد از انتشار نزد 3 نسلی که به آنها اشاره کردید با اقبال مواجه شود، آن هم امروز که دیگر مفاهیم ملموس و باورپذیر در ادبیات داستانی معاصر انگشت‌شمار به چشم می‌‌خورد و سلیقه مخاطب بیش از رمان تالیفی به دلیل مشکلات ساختاری و محتوایی تغییر کرده و ترجیح می‌‌دهد به جای یک رمان تالیفی، اثر ترجمه بخواند؟
اولین مخاطب من در آثار نمایشنامه و داستانی‌ام همیشه دخترم بوده زیرا او نماینده نسل امروز است و اگر او رمان را نفهمد و پیگیری آن برایش جذاب نشود تردید نکنید که ادامه نخواهم داد اما زمانی که این رمان را برایش خواندم مدام با این پرسش که آخرش چه میشود متوجه شدم. آنوقت بود که به این نتیجه رسیدم این داستانی است که میتواند مورد توجه نسل امروز واقع شود. «شیدا و صوفی» را نوشتم تا ادای دین به بچه‌هایی از نسل ما باشد که برای دفاع از آب و خاک کشورشان به جنگ رفتند و شهید شدند. ما شهید فهمیده‌هایی داریم که نام اغلب آنها را نمی‌دانیم و شخصیت آنها نزد مردم ناشناخته مانده است. فارغ از اینها به نسل دوم یا نسل میانی ادای دین کرده‌ام؛ نسلی که بعد از پایان جنگ، سازندگی و بازسازی جامعه را برعهده گرفت و همین‌طور نسل سوم که به نظرم نسلی کمال‌گرا و آرمانخواه است و مطالبات خود را رک بیان می‌‌کند.
آیا می‌‌توان رمان را صرفنظر از مواردی که به آن اشاره کردید اثری درباره اختلاف نسل‌ها قلمداد کرد؟
دقیقا، در عین حال رمان با وجود اینکه 2 شخصیت زن را به تصویر میکشد اما به هیچ‌وجه زنانه نیست. ما در رمان شخصیت‌هایی چون ابراهیم حاتمی‌کیا، قیصر امین‌پور، اکبر رادی، رسول صدرعاملی، سیدحسن حسینی و خیلی از شخصیت‌های برجسته عالم ادب و هنر را مشاهده میکنیم که در لفاف داستانی پوشیده شده‌اند اما خواننده به خوبی متوجه میشود که من خواسته‌ام درباره این شخصیت‌ها صحبت کنم. اینها شخصیت‌هایی بوده‌اند که من به فراخور فعالیت کاری‌ام با آنها مواجه شده‌ام و چیزهای زیادی از آنها آموخته‌ام. حتی علی دایی در بخشی از رمان مطرح میشود و پدر به دخترش می‌‌گوید او جسارت این را داشت که بعد از پایان تحصیلات به سمت فوتبال برود.
به علی دایی اشاره کردید، ظاهرا قرار است رمانی نیز حول محور این شخصیت ورزشکار بنویسید، این رمان در چه مرحله‌ای است؟
هنوز نگارش آن را شروع نکرده‌ام و کار در مرحله تحقیق و پژوهش درباره این شخصیت است. به این خاطر که در درجه نخست قصد دارم موافقت دایی را برای نگارش این کتاب بگیرم و بعد شروع به نوشتن کنم زیرا می‌‌خواهم در طول نگارش این اثر با دایی مصاحبه‌های چندساعته نیز انجام دهم.
ما در زمینه ورزش پیشکسوت‌های زیادی داشته‌ایم که تجربه و سنشان از دایی بیشتر بوده، چرا او را به عنوان موضوع این کتاب انتخاب کردید؟
دلیلش این است که من و او هم‌نسل هستیم. حالا همسن را نمی‌گویم اما هم‌نسل هستیم چون زمانی که من نوجوان بودم، او نیز دوران نوجوانی خود را طی میکرد. زمانی که او مهندس شد و رها کرد، من نیز روانشناسی را رها کردم و به سمت نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی رفتم. او قبل از 40 سالگی میدان را به جوان‌ترها داد و من نیز پیش از رسیدن به 40 سالگی صحنه را به جوان‌ترها سپردم، البته او الگو بود که من هیچگاه نبودم اما می‌‌بینم هنوز هم که هنوز است، جوان دهه هفتادی پوستر دایی را به دیوار اتاقش می‌‌زند، این یعنی او همچنان برای نسل‌های جوان به مثابه یک الگو به شمار می‌رود. برای من این موضوع جالب بود که آدمی مثل دایی چطور میتواند در زندگی‌اش پیچش ایجاد کند، چطور میتواند الگو باشد و توانمندی خود را پرورش دهد. جالب است بدانید نوشتن زندگی دایی را کسی به من پیشنهاد داد که در یونسکوی ژاپن کار میکرد و روزی به من گفت چرا درباره الگوهای سلامت جامعه چیزی نمی‌نویسی؟ آن موقع فکر کردم دایی میتواند گزینه خوبی برای این کار باشد.
اگر موافقت نکرد چه؟
به سراغ کسی دیگر در این عرصه می‌روم اما امیدوارم دایی این مساله را قبول کند چون احساس می‌‌کنم وقتی کسی بار الگو بودن را به دوش میکشد این قابلیت را دارد که زندگی‌اش در قالب یک کتاب مطرح شود.
لابد می‌‌دانید جامعه ما مملو از سوء‌برداشت و کج‌فهمی است و هر کسی از ظن خود نسبت به انتشار چنین کتاب‌هایی برداشت‌هایی که می‌‌خواهد می‌‌کند. نگران این مساله نیستید که بعد از انتشار کتاب با چنین مسائلی مواجه شوید، منظورم این است که بعد از نوشتن کتاب قطعا عده‌ای درصدد نکوهش و عده‌ای درصدد تشویق برمی‌آیند.
همه اینها را می‌‌دانم و پیش‌بینی هم کرده‌ام. واقعیت این است که من طرفدار او نیستم، حتی طرفدار ورزش فوتبال هم نیستم. اصطلاحات فوتبالی را نمی‌دانم و هیچ‌وقت یک مسابقه فوتبال را دنبال نکرده‌ام اما تصور می‌‌کنم نوشتن از چنین شخصیتی میتواند به بیشتر الگوسازی او نزد جوانان در جامعه کمک کند. علاوه بر این، خاطرم هست چند سال پیش بانوی نویسنده عرب‌زبانی به نام بسمه بنت صالح کتابی درباره زیدان نوشت با عنوان «اسلام می‌‌دود». بعد از انتشار این کتاب که در دنیا سر و صدا کرد به این فکر افتادم که چرا ما درباره الگوهای سلامت جامعه خودمان دست به نگارش چنین کتاب‌هایی نزنیم. درباره سوءبرداشت‌هایی هم که شما اشاره کردید باید بگویم همین الان هم با آنها مواجه هستم. به محض اینکه خبر نوشتن زندگی دایی در رسانه‌ها منتشر شد، 2 قشر روانشناس و نمایشنامه‌نویس به من انتقاد کردند. برخی می‌‌گفتند می‌‌خواهی خودت را با این کار مطرح کنی. برخی عقیده دارند ما فرهیخته جامعه هستیم و باید از ما بنویسی و... اما من اهمیتی نمی‌دهم. احساس می‌‌کنم با نوشتن این کتاب یک جور سفر درونی انجام خواهم داد و تصورم بر این است که برای نگارش چنین کتابی انتخاب شده‌ام نه اینکه انتخاب کرده باشم. البته پیش از این دلم می‌خواست درباره زنده‌یاد ناصر حجازی بنویسم که خب نشد و اجل مهلت هم‌صحبت شدن با حجازی را از من گرفت. با این تفاسیر حتم دارم نگارش رمان درباره دایی میتواند از جهات مختلفی تاثیرگذار باشد ضمن اینکه من با نوشتن این کتاب می‌‌خواهم اثری روانشناختی از یک انسان ارائه دهم؛ انسانی که از خودش فراتر رفته و الگوی چند نسل شده است؛ انسانی که جرات ریسک کردن و تغییر مسیر دادن را پیدا کرده و در این مسیر موفقیت‌های زیادی هم کسب کرده است. البته تا امروز برای ملاقات و گفت‌وگو با دایی پیگیری‌های زیادی انجام داده‌ام که هیچ‌کدام به سرانجام نرسیده است ولی اگر کم‌کم خسته و از یافتن او ناامید شوم سراغ شخصیت دیگری خواهم رفت.