پیش از شروع گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که در برخی کتاب‌های دفاع مقدس شخصیت‌ها به شکل اغراق شده از سوی مولف ترسیم می‌شوند، در این باره بیشتر توضیح دهید.نگارش برخی کتاب‌ها در مواقعی موجب شده این شائبه برای مخاطب پیش بیاید که آدم‌هایی که در طول جنگ حضور داشته‌اند و امروز از آنها می‌نویسیم، ماورائی بوده‌اند در حالی که این مساله اشتباه است. شخصیت‌هایی چون شهید فکوری، شهید چمران، شهید کلاهدوز و... اگرچه قهرمان محسوب می‌شوند اما انسان‌هایی خاکی بوده‌اند، منتها سلسله عواملی موجب شده تا آسمانی شوند و هدف و مسیرشان با توجه به اعتقادات و آرمان‌هایشان به وجه الهی دست یابد. در واقع این شخصیت‌ها شجاعت آن را داشتند که از مسائل امروزی بگذرند و همان‌طور که اشاره کردم به تعالی برسند. تصورم بر این است برای زنده نگه داشتن و معرفی چنین شخصیت‌هایی باید در درجه نخست چه در قالب کتاب و فیلم به فرهنگسازی بپردازیم. فرهنگسازی و بصیرت داشتن برای شناساندن چنین شخصیت‌هایی به نسل جوان امروز بیش از دیگر موارد حائز اهمیت است، در غیر این صورت بسیاری از مسائل در قالب گیشه سینما و به عنوان خوراک به مردم داده می‌شود؛ خوراکی که با فرهنگ ما فاصله زیادی دارد. نکته‌ای که درباره تبیین مسائل جنگ وجود دارد این است که اغلب کسانی که در این‌باره فیلم ساخته‌اند خودشان در بطن جنگ حضور نداشته‌اند. مبنای 8 سال دفاع مقدس ما اعتقادی بود. روی این اصل است که جنگ ما از جنگ دوم جهانی، جنگ یوگسلاوی، جنگ روسیه و... منفک تلقی می‌شود و با آنها تفاوت‌های زیادی دارد زیرا همان‌طور که گفتم مبنای جنگ ما اعتقادی بوده و بر این مبنا به شخصه معتقدم جبهه فقط مختص آدم‌های آسمانی نبوده بلکه تجلیگاه آدم‌های خاکی بوده که در میدان جنگ به خودسازی پرداختند و عین‌الله‌ها و عبدالله‌ها را از رهگذر این خودسازی پدید آورده‌اند.
منظورتان این است که مفاهیم دفاع مقدس دست‌کم در قالب سینما به آن شکلی که باید برای مخاطب تبیین نشده است؟
تنها نکته‌ای که در این باره به ذهنم می‌رسد این است که همواره در زمینه فیلمسازی نقش و حضور کسانی در این عرصه نادیده گرفته شده که اتفاقا نقش بسزا و پررنگی در پیشبرد پیروزی جنگ داشته‌اند بویژه فرماندهان جنگ که در قرارگاه‌ها و یگان‌ها مسؤولیت‌های سنگین عملیاتی را برعهده داشته‌اند اما متاسفانه در سینما، حقایق جنگ به شکل واقع‌بینانه به مخاطب منتقل نشده و امروز هم اگر بر فرض، فرمانده‌ای به تبیین خاطرات خود از دوره جنگ می‌گوید همه خاطرات را نمی‌گوید بلکه در کمال مراعات کردن می‌کوشد نه به چپ بربخورد و نه به راست. این تسامح و تعامل در حالی صورت می‌گیرد که نسل‌های بعدی هنوز با حقیقت 8 سال دفاع مقدس ما به درستی آشنا نشده‌اند، ضمن اینکه در خلال ساخت آثار سینمایی ما به رزمندگان آن‌طور که شایسته بوده نپرداخته‌ایم. آنها در طول این سال‌ها در جامعه هضم شده یا بهتر بگویم حذف شده‌اند یا مثلا کمتر فیلمسازی را دیده‌ایم که ورود آزادگان به کشور بعد از سال‌ها را دستمایه ساخت کارهای خود کرده باشد یا همین‌طور جانبازان شیمیایی که حتی دولت آمار درستی از تعداد آنها در جامعه در دست ندارد و اگر در مواقعی یکی از این جانبازان به رحمت ایزدی برود، پیکر او را برای مطمئن شدن از اینکه او واقعا یک جانباز شیمیایی بوده به پزشک قانونی می‌فرستند تا اطمینان حاصل کنند. اینها جزئی از حقایق جنگ است که کسی به آنها اشاره نمی‌کند. مگر در موارد معدودی چون فیلم «از کرخه تا راین» که همه مخاطبان را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و حتی آنهایی که با انقلاب و دفاع مقدس ما مشکل دارند با دیدن این فیلم به انقلاب گرایش می‌یابند. به نظرم کم‌کاری و بهره نجستن از سوژه‌های نابی که به آنها اشاره کردم نشان می‌دهد مسؤولان ما در پیشگاه خداوند مسؤول هستند و باید جوابگو باشند. صحنه‌های به یادماندنی در خیلی جاها به وقوع پیوست، مثل حماسه سوسنگرد، هویزه و چزابه. اگر مقاومت شهید حسن علیمردانی در چزابه نبود، دشمن تا دندان مسلح بود و تا آن روز که تا بالاترین حجم آتش را در چزابه ریخت تا از آن بگذرد، پیروز می‌شد و یقین بدانید اگر این حماسه‌آفرینی نبود هیچگاه فتح‌المبین در فروردین 61 صورت نمی‌گرفت و در معادلات دنیایی، فتح خرمشهر را به دنبال نداشت. آن اخلاص و صداقت و در عین حال گمنامی بچه‌های آن زمان منجر به مقاومت چزابه شد، منتها پس از پیروزی چزابه، اندکی غرور موجب شد عملیات «رمضان» در تیرماه 61 به نتیجه نرسد. وظیفه فیلمسازان و نویسندگان این است که این حماسه‌ها را صادقانه بیان کنند.
در حوزه کتاب‌های دفاع مقدس چطور؟
در حوزه کتاب هم اوضاع به همین شکل بوده است. به عنوان مثال سال گذشته شنیدم 8 هزار کتاب دفاع مقدس تا امروز منتشر شده اما جای تعجب است که در این میان فقط نسبت به چند کتاب دفاع مقدس تجلیل صورت می‌گیرد و حتی کتاب‌هایی که مولف در آنها به این مساله اشاره می‌کند که در گوشه‌هایی از دفاع مقدس ما شکست‌هایی نیز وجود داشته مهجور واقع شده‌اند در حالی که اگر شکست‌هایی در این دفاع نداشتیم، هیچ‌وقت مدت زمان آن به
8 سال نمی‌کشید. جنگ ما الهی و اعتقادی بود و به دلیل این 2 مولفه بود که توانستیم پیروز شویم.
تجربه نشان داده كتاب‌هايي كه خوب معرفي شده‌اند بين مردم جايگاه ويژه‌اي دارند.
قطعا سیاستگذاری و برنامه‌ریزی مناسبی در این باره وجود نداشته وگرنه این عرصه دستخوش تعارض نمی‌شد. آرزویم این است که ای‌کاش خط سیر سالمی در این باره تعیین شود تا همه کتاب‌های دفاع مقدس پررنگ شوند و مورد نقد و بررسی قرار بگیرند نه اینکه این مساله تنها مختص چند کتاب باشد.
درباره کتاب «بابانظر» چطور؟ فکر می‌کنید این کتاب چقدر توانسته به تبیین حقایق جنگ بپردازد؟
ببینید، «بابا نظر» به‌زعم آنهایی که کتاب را خوانده‌اند، بینی و بین‌اللهی حقایق جنگ را مطرح کرده است. به همان اندازه که از پیروزی حرف زده از تلخی و ناکامی نیز گفته است. بابانظر در این کتاب هرگز از خودش حرف نزده بلکه از کسانی نام برده که عامل پیروزی جنگ شده‌اند. اعتقاد دارم کتاب «بابانظر» هم کتابی مثل دیگر کتاب‌های دفاع مقدس است و تفاوتی با آنها ندارد، منتها بابانظر در این کتاب بیش از دیگر آثار کوشیده زوایای پنهان و پیدای 8 سال دفاع مقدس را به مخاطبان منتقل کند، ضمن اینکه رونمایی کتاب «بابانظر» در شهریورماه 1388 تحت‌الشعاع فضای انتخابات قرار گرفته بود و به آن شکلی که باید مورد توجه واقع نشد. پیش از انتشار «بابانظر» کتاب «دا» بعد از چاپ توسط ارگان‌ها و نهادهای دولتی زیادی خریداری شد اما درباره «بابانظر» این اتفاق نیفتاد و جای حمایت و خرید ارگان‌هایی چون آموزش و پرورش، سپاه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و... در این بین خالی بود، ضمن اينكه من فکر می‌کنم زاویه داشتن دولتی‌ها با قالیباف كتاب را كم جلوه داد. اگر «بابانظر» از نگاه منتقدان ادبیات داستانی دفاع مقدس اثری ارزنده است که باید مورد معرفی قرار گیرد، چرا این‌طور نشد، چرا برای معرفی این اثر گامی برداشته نشد تا نسل بعدی یکجانبه به 8 سال دفاع مقدس ما نگاه نکنند. چرا برخی بر این باورند که باید فقط در جنگ از پیروزی گفت، پس سهم شکست‌ها در پیشبرد این پیروزی نهایی چه می‌شود.
آقای بیضایی! طی سال‌های اخیر شاهد بروز کتاب‌هایی در زمینه دفاع مقدس بوده‌ایم که با مدد جستن از ژانر خاطره‌نویسی به روایت گوشه‌هایی از 8 سال دفاع مقدس پرداخته‌اند و خود شما نیز به عنوان مولف کتاب «بابانظر» از چنین شیوه‌ای مستثنا نبوده‌اید. با این حال فکر می‌کنید در پیش گرفتن چنین ژانری در این حوزه توانسته تا امروز به دفاع مقدس ما ادای دین کند؟
پاسخ شما این است که هر سیاستگذاری نیازمند زیرساخت است. واقعیت این است که در بهره‌برداری از یک کار فرهنگی ابتدا باید آن را شناخت و نسبت به آن مطالعه داشت. تصورم نیز بر این است در این زمینه در هر گونه ادبی موظفیم آنچه در میدان جنگ اتفاق افتاده را بیان کنیم؛ نه بیشتر و نه کمتر. آنوقت چنین مفاهیمی را در قالب سینما و ادبیات کار و حتی اقتباس کنیم.
فکر می‌کنید در 2 وادی ادبیات و سینما سوژه‌های 8 سال دفاع مقدس چقدر دستخوش اغراق شده‌اند؟
همین که اغلب کتاب‌های دفاع مقدس به تجدیدچاپ نمی‌رسند جواب سوال شما را می‌دهد. درباره فیلم و سریال هم اوضاع به این شکل است بویژه در زمینه سریال‌سازی درباره شخصیت‌های جنگ به جای آنکه به اصل مطلب توجه کنیم به سمت و سوی حاشیه رفته‌ایم. برای مثال می‌توانم درباره سریال و فیلمی که درباره زندگی شهید کاوه و شهید بابایی ساخته شده صحبت کنم. در این فیلم‌ها و سریال‌ها، بعد عاطفی و عاشقانه زندگی آنها پررنگ‌تر از وجهه مبارزه‌شان شده است. درست است که این شخصیت‌ها هم افراد زمینی بوده‌اند و زندگی خانوادگی داشته‌اند اما اینکه بحث زندگینامه این شخصیت‌ها را بر مبنای عشق و عاشقی قرار داده‌اند اشتباه است. همین اشتباه موجب می‌شود نسل بعدی فکر کنند این افراد از خانه‌شان قهر کرده و به جبهه رفته‌اند. در حالی که من در بین این شخصیت‌ها، رزمنده‌ای را دیدم که در سال 1365 رشته دندانپزشکی قبول شد اما چون راه خود را یافته بود به جبهه رفت یا خیلی‌های دیگر که آرزوی عروس و داماد کردن فرزندانشان را در اعماق دل پنهان کرده و به دنبال هدف اصلی‌شان رفتند. من این آدم‌ها را دیده‌ام که در طول سال‌های جنگ به خودسازی، بالندگی و تعالی رسیده‌اند و هدفشان تا روز شهادت همان بود که روز اول در سر داشتند. به نظر می‌رسد باید در ساخت فیلم زندگی شخصیت‌های جنگ دقت بیشتری صورت گیرد و به جای این چهره‌هایی که از آنها در فیلم و سریال‌ها نشان داده می‌شود، چهره حقیقی‌شان به تصویرکشیده شود. مساله‌ای که در این میان اتفاق افتاده این است که ظاهرا موج‌سوارها بیشتر نتیجه گرفته‌اند تا اصيل‌‌ها و انگار برخی مسؤولان نیز از همراه شدن با این موج‌سوارها بدشان نمی‌آید. به عنوان مثال درباره شهید کاوه، حضرت آقا فرمودند: «محمود تا دیروز شاگرد ما بود و امروز استاد ماست.» خب طبعا شخصیتی که حضرت آقا از او اینگونه یاد می‌کنند جای پرداخت دقیق‌تری در فیلم و سریال دارد؛ آن هم جوانی مثل او که در 19سالگی فرمانده تیپ شده بود اما آیا واقعا ظرفیت شهید کاوه فیلم «شور شیرین» بوده است؟! یا همین‌طور شهید عبدالحسین برونسی که یک بنا بود و تحصیلات قرآنی داشت و هنگام شروع جنگ خانواده‌اش را با 8-7 بچه را رها کرد و به جبهه رفت اما اگر دقت کنید، می‌بینید چقدر درباره این اسطوره‌ها کم‌کاری شده است. در خطه خراسان که در رديف اولین شهرها به شمار می‌رود که در غائله کردستان، گنبد و سیستان و بلوچستان به خوبی وارد جنگ شد و توانست حماسه بیافریند چقدر در زمینه سینما کار شده است؟! نمی‌خواهم بحث را ناسیونالیستی کنم و بگویم فقط باید از خراسان گفت. نه! جنگ ما ملی بود و از همه اقوام ایران در آن شرکت کردند اما جای پرداختن به اسطوره‌هایی چون شهید آزادی، شهید خادم‌الشریعه، شهید آهنی و... در عرصه سینمای دفاع مقدس خالی است.
صحبت از خراسان شد، ظاهرا در حال نگارش اثری درباره تاریخچه حضور خراسانی‌ها در 8 سال دفاع مقدس هستید؟
مدتی است که نگارش این کار را برعهده گرفته‌ام اما هنوز در حال جمع‌آوری منابع هستم و افسوس می‌خورم هر روزی که می‌گذرد، یک جانباز شیمیایی از بین ما می‌رود؛ بدون اینکه حتی من و شما اطلاعی داشته باشیم یا بدانیم او چقدر رنج برده است.
یک سوال دیگر درباره کتاب «بابانظر»، چرا این کتاب با وجود رسیدن به چاپ 23 یا 24 روند
تجدید چاپش کند شد؟
این هم یکی از آن دلایلی است که در لابه‌لای گفت‌وگو به آن اشاره کردم. در این باره همین قدر بگویم که به طور کلی دفاع مقدس ما تحت‌الشعاع نگاه‌های سیاسی قرار گرفته است. در عین حال تصور می‌کنم به هیچ عنوان زیبنده نیست کتاب «بابانظر» که در بیان حقایق جنگ از هیچ کوششی فروگذار نکرده، دستخوش 2 دیدگاه اقتصادی و سیاسی قرار گیرد. بروز این مساله یعنی دستخوش مسائل سیاسی قرار گرفتن، نه‌تنها درباره کتاب «بابانظر» که درباره دیگر کتاب‌های دفاع مقدس آسیبی است که در حال حاضر به چشم می‌خورد و جای آن است که این آسیب با سیاستگذاری درست مرتفع شود، در غیر این صورت اگر شرایط فرهنگی درباره نشر فرهنگ دفاع مقدس بهبود نیابد، به آفت بزرگی دچار می‌شویم که در روز قیامت نمی‌توانیم پاسخگوی آن باشیم. باید گام‌های سازنده‌ای در این باره برداریم. شما تصور کنید برای ساخت فیلمی مثل «لاله» میلیاردها پول در نظر گرفته شده اما برای «بابانظر» که فیلمسازی بخواهد از روی آن فیلم یا سریال بسازد، ارگان‌های پشتیبانی‌کننده ادوات و تجهیزات نظامی برای صحنه‌هاي جنگي، از کارگردان و تهیه‌کننده هزینه هنگفت می‌طلبند که بدون شک توان پرداخت آن را ندارد و اگر شرایط ساخت فیلم بابانظر به خوبی فراهم نشود به سرنوشت فیلم‌هایی چون «یاس کبود»، «شور شیرین» و... دچار شده و به شکل ضعیف ساخته و ذبح می‌شود. امیدوارم کسانی که داعیه‌دار ساخت فیلم بابانظر هستند بتوانند دایره شناخت این شخصیت را برای مردم گسترش دهند و مطالعه شده در راه ساخت زندگی شخصیت‌هایی از این دست قدم بردارند؛ هرچند پروسه زمانبری باشد لازم است روی محتوای اين آثار تاکید زیادی شود و مخاطب را با گیشه تطبیق ندهند.