7 سپتامبر 1921، 4 محرم 1340چهارشنبه 15 شهریور 1300
تقاضاي رضاخان براي اجاره خالصجات مازندران
رضاخان، وزير جنگ در نامه‌اي خطاب به هيات وزيران با بيان اينكه، موضوع خالصجات مازندران از مسائلي است كه سال‌ها وقت مسؤولان دولت را به خود جلب كرده ولي موفقيت كاملي از آن حاصل نشده است، پيشنهاد كرد براي آنكه منافع دولت به بهترين شيوه تامين گردد، دولت همه خالصجات مازندران را به وي اجاره دهد تا با تدبير و نفوذ افراد محلي اشكالات موجود را مرتفع سازد. رضاخان مدعي بود با اين اقدام، منافع دولت وارد خزانه شده و از همه هزينه‌ها و مخارج اردوكشي و... نيز جلوگيري مي‌شود. رضاخان در پايان‌نامه خود تصريح كرد: با اين كار، راه هرگونه توهم و طغيان و سركشي براي سركردگان محلي كه از اين خالصجات منتفع هستند مسدود خواهد شد.(1)
مذاكره نماينده سينكلر و سفير ايران در واشنگتن
نماينده كمپاني «سينكلر» (Sinclair) كه بعد از كمپاني «استاندارد اويل» (Standard oil) از كمپاني‌هاي معتبر آمريكا بود درباره كسب امتياز معادن نفت شمال ايران با حسين علاء، نماينده سياسي ايران در واشنگتن ملاقات و گفت‌وگو كرد. در حاشيه اين ملاقات وقتي حسين علاء راجع به ميزان استقراض دولت ايران از كمپاني مزبور صحبت كرد، نماينده كمپاني پاسخ داد: حاضر نيستند در مقابل امتياز پولي بدهند. اين كار مثل اين است كه براي كسب اجازه به خطر انداختن سرمايه خود، پيشكش داده باشند. چون هنوز به وجود نفت كافي در شمال ايران اطمينان ندارند و در واقع قماربازي مي‌كنند.(2)
اعتراض به تبليغات ضد‌انگليسي وزيرمختار شوروي در تهران
كرزن در يادداشتي خطاب به دولت شوروي بشدت نسبت به تبليغات ضد‌انگليسي وزير مختار شوروي در تهران به دليل آنكه اقدامات وي تخطي از قرارداد بازرگاني انگليس و شوروي محسوب مي‌شود، اعتراض كرد.(3)
توصيه كرزن به خودداري از كمك مالي به دولت قوام‌السلطنه
كرزن، وزير خارجه انگليس به «كرو» معاون خود، دستور داد موقعيت و سياست دولت انگليس مبني بر نپرداختن كمك مالي به ايران را به طور محرمانه با رئيس، هيات‌مديره و نماينده بانك شاهنشاهي در ميان گذارد.(4) هيو بارنز، رئيس هيات‌مديره و سيدني راجرز، مدير عامل بانك در ملاقاتشان با كرو با عدم پرداخت مساعده قبلي (و آخري) يكصد هزار ليره‌اي بانك به دولت ايران از محل حق‌السهم آن سال نفت، موافقت نكردند. آنها خاطر‌نشان كردند: پول در واقع متعلق به دولت ايران است و شركت نفت بايد آن را در ماه نوامبر (آذر) بپردازد. بنابراين، دولت ايران حق دارد از تنزيل بروات دولت خودداري كند. آنها فقط تعهد كردند در صورتي كه ايران خواستار كمك بيشتري شود به وزارت خارجه انگليس اطلاع دهند(5)
مطالبه خسارات اتباع ايراني در انقلاب روسيه
پس از استقرار حكومت شوروي و مذاكرات ايران با دولت اين كشور درباره پرداخت خسارت‌هاي وارد شده به اتباع ايراني در زمان انقلاب روسيه، امروز عليقلي مشاورالممالك(6) سفير ايران در روسيه شوروي به وزارت امورخارجه اطلاع داد درباره استرداد خانه و انبار و اموال متعلق به ايرانيان اقدام شده ولي هيچ نتيجه‌اي نداشته است. زيرا حكومت شوروي حتي براي اتباع خود نيز حق مالكيت قائل نيست و به طور طبيعي چنين حقي را به اتباع ايراني هم نخواهد داد. اما اتباع ايراني بنا به عهدنامه مودت ايران و شوروي حق مطالبه خسارات را خواهند داشت.(7)
پی‌نوشت‌ها:
1- مراسله رضاخان به هيات‌دولت، 15/6/1300، اسناد رياست‌جمهوري، ش ب 4
2- مراسله حسين علاء به وزارت امور خارجه، اسناد وزارت امور خارجه، س 1339 ق، ك 47، پ 48 صص 21 ـ 19
3. Curzon note to soviet government, 7 sept.1921, Curzon Papers, F112/236
4. Imperial Bank to Fo, 8 Sept. 1921, Fo 371/ 6415/ 10294
5- مراسله محمد طباطبايي، مدير روزنامه خراسان به مؤتمن‌الملك، 15/6/1300، اسناد مجلس، دوره 4، ك 32، ج 1/17، پ 2
6- تلگراف مشاورالممالك به وزارت خارجه، 21/6/1300، اسناد وزارت خارجه، س 1300، ك 15، پ 2، ص 5
7- گزارش‌هاي كنسولگري انگليس در مشهد، ص 134