گروه سیاسی: برای ارزیابی سفر عراقچی به استانبول و مذاکرات ایران و ترکیه، قبل از پرداختن به محتوا، باید به شرایط برگزاری این گفتوگوها دقت کرد، رد و بدل شدن پیامها میان ایران و آمریکا در ترکیه در حالی واقع میشود که فضای موجود میان ایران و آمریکا یک فضای پرتنش و بر اساس مشاهدات موجود، در آستانه یک جنگ و درگیری نظامی است. ترامپ طی هفتهها و روزهای اخیر دهها بار ایران را به حمله نظامی تهدید کرده است. او البته طبق عادت و فرمول همیشگی خود قبل از درگیری نظامی، یک ژست مذاکره و تمایل به توافق نیز گرفته است اما شرایطی که برای مذاکره تعیین کرده، نشان میدهد او اساسا به راهحل دیپلماتیک، دستکم در مقطع فعلی اعتقادی ندارد. استیو ویتکاف، نماینده ترامپ در موضوع ایران، ۴ شرط را به عنوان خواستههای آمریکا مطرح کرده است که عبارت است از:
1- تعطیلی غنیسازی
2- خروج همه ذخایر اورانیوم غنیشده بالای 67.3 درصد از ایران
3- محدودیت گسترده برنامه موشکی ایران
4- خلع سلاح نیروهای مقاومت در منطقه
این شروط مختصات تسلیم ایران است. در واقع ترامپ ایران را بر سر یک دوراهی قرار داده است:
الف- جنگ
ب- تسلیم و سپس جنگ
پاسخ ایران به این شروط مشخص است. ایران میداند پذیرش این شروط، عملا به معنای ترغیب آمریکا به جنگ و اشغال بدون هزینه ایران است؛ یعنی حتی اگر در صورت تسلیم شدن ایران چنانچه ترامپ در مقطع فعلی قصدی برای حمله به ایران نداشته باشد اما تسلیم شدن ایران، عملا او را تحریک و ترغیب میکند با یک کشور خلع سلاح شده اما دارای منابع طبیعی گسترده، وارد جنگ شود.
این شروط آمریکا به وضوح نشان میدهد در شرایط فعلی ترامپ خواستار مذاکره نیست.
او به طرز مستکبرانه و متفرعنانهای برای ایران هیچگونه حق قانونی قائل نیست و با سیاست ارعاب و فشار به دنبال تحقق اهداف خود است.
بنابراین پاسخ ایران به این شروط از همین الان مشخص است. هر کشور مستقلی در موقعیت ایران باشد، قطعا حاضر به پذیرش این شروط و تسلیم شدن در برابر خواستههای آمریکا نیست. معادله کاملا واضح است. ترامپ ایران را در مقابل این ۲ انتخاب قرار داده است:
اول- جنگ در شرایطی که ایران ابزار دفاعی و بازدارندگی موثر را در اختیار دارد.
دوم- جنگ در شرایطی که ایران ابزارهای دفاعی و بازدارندگی موثری در اختیار ندارد. بنابراین موضع ایران در برابر شروط آمریکا مشخص و ثابت و غیرقابل تغییر است.
اکنون سوال اساس این است: در چنین شرایطی، اساسا مذاکرات ایران و آمریکا با میانجیگری ترکیه، چه توجیهی دارد؟
برای پاسخ دقیق به این سوال، باید طیفی از مسائل و نکات مهم را بررسی کرد.
1- مذاکرات ترکیه این پیام را به جامعه جهانی بویژه افکار عمومی در ایران خواهد رساند که جمهوری اسلامی ایران حتی تا دقیقه ۹۰ نیز تلاش خود را برای جلوگیری از جنگ انجام داده است. در واقع ایران هرگز به دنبال جنگ نبوده و نیست. دیپلماسی را به جنگ ترجیح میدهد و در عمل و صادقانه نیز این موضع خود را نشان میدهد. به همین خاطر با وجود موضع ثابت و مشخص ایران مبنی بر عدم پذیرش شروط تسلیم اما تهران تمام تلاش خود را برای معتبرسازی مسیر دیپلماسی انجام داده است. این موضوع باعث میشود جامعه جهانی و جامعه ایران این واقعیت را درک کنند که با وجود عدم تمایل ایران و حتی تلاشهای دقیقه نودی اما جنگ به ایران در حال تحمیل است. کما اینکه به اعتقاد بسیاری کارشناسان، یکی از دلایل انسجام و همبستگی ملی ایران در جنگ ۱۲ روزه، رفتار صادقانه ایران در مذاکرات با آمریکا بود. اکنون نیز جامعه میبینند ایران همه تلاش خود را برای جلوگیری از جنگ انجام میدهد و جنگ احتمالی، یک اقدام تحمیلی به ایران است.
2- مذاکرات ترکیه میتواند فرصتی باشد تا طرف آمریکایی برآورد واقعبینانهتری نسبت به موقعیت و توان دفاعی ایران داشته باشد. نتانیاهو و لابی صهیونیستی در واشنگتن طی ماههای گذشته تلاش کردند ترامپ را متقاعد کنند جنگ علیه ایران، هزینه و تبعات خاصی برای آمریکا در پی نخواهد داشت و حمله به ایران در راستای راهبرد نظامی ترامپ یعنی «اقدام سریع/ خروج سریع» خواهد بود. در ترکیه اما قطعا طرف آمریکایی واقعیات مهمی درباره توان دفاعی و بازدارندگی ایران و همینطور هزینهها و تبعات جنگ برای آمریکا را خواهد شنید و خواهد دید. بنابراین مذاکرات ترکیه میتواند فرصتی باشد تا برآوردهای طرف آمریکایی درباره مختصات جنگ علیه ایران واقعی شود. برخی صاحبنظران معتقدند در صورتی که مقامات ترکیه در موضع خود مبنی بر مخالفت با جنگ صادق باشند، آنها نیز میتوانند در واقعی شدن برآوردهای آمریکاییها نسبت به جنگ و تبعات گسترده آن موثر باشند.
۳- مذاکرات ترکیه میتواند در راستای ادعا و ژست ترامپ مبنی بر ترجیح دیپلماسی بر جنگ نیز ارزیابی شود.
بررسی مواضع و رفتار ترامپ طی یک سال گذشته نشان میدهد او قبل از هر اقدام نظامی تلاش میکند اینگونه القا کند که مخالف جنگ است و چون دیپلماسی نتیجه نداده، دست به اقدام نظامی زده است. در جنگ ۱۲ روزه نیز ترامپ همین تاکتیک را استفاده کرد. پس از حمله آمریکا و رژیم صهیونسیتی به ایران، او مدعی شد طرف ایرانی از فرصت مذاکره و دیپلماسی استفاده نکرد. این یک ادعای جعلی و کذب بود. همه دنیا به وضوح مشاهده کرد ایران در آن مذاکرات کاملا جدی و در پی حصول توافق بوده و درست در میانه مذاکرات عراقچی و ویتکاف و ۲ روز مانده به دور جدید مذاکرات، آمریکا فرمان حمله به ایران را به نتانیاهو صادر کرد. یعنی در حالی که ترامپ در ظاهر ادعا میکرد در حال مذاکره با ایران است، پشت پرده در حال انجام هماهنگی با نتانیاهو برای نحوه حمله به ایران و تعیین اهداف مورد نظر بود. ترامپ اخیرا نیز اعتراف کرد جنگ ۱۲ روزه با مدیریت او انجام شد؛ اظهار نظری که نشان میدهد در واقع او فرمانده جنگ علیه ایران بوده است. بنابراین ژست ترامپ مبنی بر ترجیح دیپلماسی به جنگ، یک ادعای دروغ و رسواست. با این حال به نظر میرسد یکی از اهداف آمریکاییها در مذاکرات ترکیه، زمینهسازی برای تکرار همین ترفند ترامپ است.
۴- به اعتقاد کارشناسان نظامی، آرایش نظامی فعلی آمریکا در منطقه، نشاندهنده آمادگی این کشور برای شروع یک جنگ بزرگ و گسترده علیه ایران نیست. کما اینکه برخی معتقدند بخشی از تجهیزات نظامی مهم آمریکا در منطقه مانند ناو آبراهام لینکلن قابلیت ماندگاری درازمدت در منطقه را ندارد و طبق برنامهریزیهای قبلی باید بزودی منطقه را ترک کند. از سوی دیگر ترامپ در روزهای اخیر خبر داد گسیل تجهیزات و تسلیحات به منطقه همچنان ادامه دارد. برخی رسانهها نیز اعلام کردند ناو جورج بوش در راه غرب آسیاست و تا چند روز دیگر به محدوده عملیاتی جنگ علیه ایران نزدیک میشود. به همین خاطر، برخی کارشناسان این گمانه را مطرح کردهاند که یکی از اهداف آمریکا از مذاکره با ایران در ترکیه، خرید وقت تا رسیدن ناوگروه جدید است. البته عنصر غافگیری نیز یکی دیگر از گمانههایی است که درباره اهداف پشتپرده واشنگتن از مذاکرات ترکیه مطرح میشود. هرچند جنگ ۱۲ روزه نشان داد ایران تجربه لازم در اینباره را کسب کرده است. در مجموع به نظر نمیرسد مذاکرات ترکیه راهی به سوی دیپلماسی باز کند. عمده کارشناسان معتقدند همه شواهد و نشانهها حاکی است ترامپ تصمیم خود را درباره جنگ با ایران گرفته اما آنچه که باعث تردید او شده، هزینههای وارد شده به آمریکا در صورت حمله است. هفته گذشته برخی منابع گزارش دادند ترامپ اخیرا به ایران پیام داده بود آمریکا یکسری حملات محدود انجام میدهد و ایران این حملات را هضم کند یا واکنشی محدود نشان دهد اما ایران در پاسخ به این پیام تاکید کرد نهتنها این پیشنهاد را نمیپذیرد، بلکه هر نوع حمله ولو حمله محدود را با واکنشی سخت پاسخ خواهد داد. این پاسخ ایران مبتنی بر یک استراتژی واقعبینانه و منطقی است. ایران هرگز یک روند تدریجی حمله نظامی به خاک خود را نمیپذیرد و به دنبال آن است با نشان دادن پاسخ سخت، بازدارندگی خود را احیا و بازسازی کند. بر اساس دکترین دفاعی ایران، حمله محدود و پاسخ محدود پذیرفته نمیشود و هر نوع حمله، با واکنش نامحدود و فراگیر ایران رو به رو خواهد شد.
عراقچی: درباره توان موشکی «قطعاً» مذاکره نمیکنیم
بر اساس ابتکار مقامات ترکیه برای میانجیگری میان ایران و آمریکا، روز گذشته وزیر امور خارجه کشورمان در ترکیه با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور و هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه دیدار کرد. وزرای خارجه ۲ کشور پس از دیدار، در نشست خبری حاضر شده و به اظهارنظر پرداختند. سیدعباس عراقچی در این نشست درباره موضع ایران پیرامون مذاکره با آمریکا گفت: ما همواره آماده اعتمادسازی درباره صلحآمیز بودن برنامه هستهای خودمان بودهایم؛ هم در گذشته و هم الان. ما آماده ورود به مذاکرات هستیم اگر این مذاکرات از موضع برابر و بر اساس منافع متقابل و با احترام متقابل همراه باشد و اگر به صورت عادلانه و منصفانه باشد. وزیر امور خارجه افزود: جمهوری اسلامی ایران همواره موضعی مسؤولانه نسبت به بهرهگیری از ابزار دیپلماسی برای تامین منافع ملی ایران و صیانت از صلح و ثبات منطقه داشته است. تجربههای پیشین نشاندهنده عدم صداقت و حسننیت آمریکا در مذاکره بوده است با این حال ایران آماده مشارکت در هر روند دیپلماتیکی است که معنادار، منطقی و منصفانه باشد و منافع و نگرانیهای مشروع و قانونی ما در آن لحاظ شود. عراقچی همچنین گفت: هنوز برنامهای برای دیدار ما با آمریکاییها تنظیم نشده اما برای مذاکرات عادلانه و منصفانه آمادگی داریم. امیدوارم بتوانیم بزودی به یک چارچوب مشخص که بتواند یک مذاکرات شرافتمندانه را تضمین کند، برسیم. وزیر امور خارجه همچنین تاکید کرد: مذاکره همراه با تهدید، مذاکره نیست؛ ما وارد چنین مذاکراتی نمیشویم. مذاکره با دیکته کردن تفاوت دارد. نتایج مذاکره در میز مذاکره روشن میشود، نه قبل از آن. اگر یک طرف بخواهد خواستههای خود را از قبل تحمیل کند، این دیگر مذاکره نیست و جمهوری اسلامی ایران هرگز وارد چنین مذاکراتی نمیشود. عراقچی در ادامه تصریح کرد: باید قاطعانه بگویم توانمندی دفاعی و موشکی ایران هرگز موضوع هیچ مذاکرهای نخواهد بود. هیچ کشوری حاضر نیست درباره امنیت و دفاع خود با دیگری مصالحه کند. امنیت مردم ایران به هیچ وجه به هیچ کس دیگری مربوط نیست و ما توانمندیهای دفاعیمان را به هر میزان که برای دفاع از کشور لازم باشد حفظ کرده و گسترش خواهیم داد. وی درباره تهدید آمریکا به حمله نظامی نیز گفت: ایران همانطور که برای مذاکره آمادگی دارد، برای جنگ هم آمادگی دارد، حتی بیشتر از جنگ تحمیلی ۱۲ روزه. همانطور که قبلا گفتم، امیدوارم عقلانیت حاکم شود و کسانی که به دنبال کشاندن منطقه به جنگ تمامعیار هستند، در اهداف خود ناموفق بمانند. عراقچی در این نشست خبری یک نکته مهم نیز درباره تبعات هر نوع حمله نظامی آمریکا به ایران مطرح کرد. وزیر امور خارجه گفت: هر تهدیدی علیه ایران، کل منطقه را شامل میشود. وزیر خارجه ترکیه نیز در این نشست خبری گفت: مخالف مداخله نظامی در ایران هستیم. هاکان فیدان افزود: بین ایران و آمریکا تکرار مذاکرات هستهای از نگاه منطقهای بسیار مهم است. فکر میکنیم برای مذاکره، مسائل باید به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گیرد. میبینیم که اسرائیل در حال راضی کردن آمریکا برای حمله به ایران است. اسرائیل باید به سیاست نظامیگری در منطقه پایان دهد. در دیدار عراقچی و رئیسجمهور ترکیه نیز اردوغان ضمن ابراز مخالفت با حمله نظامی به ایران، تصریح کرد موضوع هستهای ایران راهحلی جز مذاکره ندارد.
* پیام مذاکرات ترکیه
مقامات ترکیه ابتکار مذاکرات جدید میان ایران و آمریکا را به دلایل متعدد مطرح کردهاند. اردوغان معتقد است حمله آمریکا به ایران بر اساس طراحی و فشارهای نتانیاهو به ترامپ، در دستور کار قرار داده شده است و هدف نتانیاهو از این اقدام، توسعه تنش در منطقه است. ترکیه از تبعات و هزینههای خسارتبار جنگ علیه ایران مطلع است. به همین خاطر نشان داده به دنبال راهحلی برای توافق آمریکا با ایران است. عراقچی در مذاکرات خود با رئیسجمهور و وزیر خارجه ترکیه موضع رسمی ایران را درباره جنگ احتمالی و مذاکره احتمالی با آمریکا اعلام کرد. ایران بارها آمادگی خود را برای مذاکره و یک توافق عادلانه و مبتنی بر رعایت حقوق ملی خود اعلام کرده است، کما اینکه پیش از این نیز صداقت خود درباره مذاکره و حصول توافق عادلانه را نشان داده است. بنابراین ایران هم پیش از این و هم در مذاکرات دیروز در ترکیه مخالفت خود با جنگ را اعلام کرد. از سوی دیگر، عراقچی به صورت شفاف اعلام کرد ایران هرگز درباره حقوق هستهای و توان دفاع موشکی، یعنی امنیت خود مذاکره نخواهد کرد. آنچه آمریکا به عنوان شروط مذاکره با ایران مطرح کرده، در واقع شرایط تسلیم ایران است. ضمن اینکه تسلیم ایران در شرایط فعلی، به معنای ترغیب طرف آمریکایی به جنگ گسترده علیه ایران است. بنابراین موضع ایران همچنان شفاف و مشخص است. ایران نه به دنبال جنگ است و نه در برابر تهدیدات آمریکا تسلیم خواهد شد. ابتکار و پیشنهاد ترکیه برای منتفی شدن جنگ و از سرگیری مذاکرات میان آمریکا و ایران، مستلزم تجدیدنظر ترامپ در شروط خود در برابر ایران است.