راز رویین‌تنی مقاومت

محمد رستم‌پور: همچنان که عصای معمولی در اختیار موسای نبی علی نبینا و آله و علیه السلام به اژدهایی مهیب تبدیل شد که جادوی ساحران را بلعید و ایمان را در دل آنان کاشت، همچنان که لهیب آتش فرودآمده بر سر ابراهیم خلیل‌الله از سوزانندگی افتاد و آیه نبوت شد، همچنان که پیغمبر امی آخرالزمان، سرسلسله تمدن شگفت‌انگیز علمی جهان شد؛ اینک پس از 8 ماه، جمهوری اسلامی ایران همچنان با همه فشارها و تهدیدها و تحریم‌ها و محاصره‌ها در برابر فشار متراکم نظامی، سیاسی و اقتصادی جهان غرب ایستاده است. همچون انقلاب اسلامی ایران که تغییری اساسی در نظریات انقلاب ساخت و مبدع مطالعات انقلاب و کنش‌های جمعی غیرخشونت‌آمیز برای 2 دهه شد؛ مقاومت مثال‌زدنی ایران در برابر فناورترین قدرت‌ نظامی جهان، انگاره‌ها و آموزه‌های نظری در مورد چگونگی تغییر نظام سیاسی، عناصر مؤثر در سرمایه اجتماعی، نسبت حکومت و اجتماع را تغییر داده یا حداقل مورد تردید و تشکیک قرار داده است. به رغم ترور رهبر شهید انقلاب اسلامی و فرماندهان نظامی و مقامات امنیتی در ساعت نخست حمله، ساختار همچنان زنده است؛ در نتیجه یک نهاد لزوما با حذف فرمانده یا راهبرش از هم نمی‌پاشد. پیش از این تصور می‌شد با رفتن کارگزار یک نظام سیاسی به‌ویژه آنکه بهره‌مندی‌های قدسی دارد و کوشش دارد معادله‌های فرامادی را نیز در حکمرانی‌اش وارد کند، شیرازه میراث نهادی او گسسته می‌شود. مرور تجربیات تاریخی پرشمار از زندگی فرماندهان و رهبران نیز چنین گزاره‌ای را تأیید و تثبیت می‌کرد اما همچنان که بنیاد مطالعات فرانسه (FRS) در گزارشی با عنوان «ایران پس از خامنه‌ای» نوشته، ساختاری که مفاصل نهادی منجسم و ریشه‌داری داشته باشد و به‌ویژه از نظر هویتی، ذی‌نفعان پرشماری را تربیت کرده باشد، با رفتن راهبر یا مدیرش، به سنت تبدیل می‌شود. به تعبیر بهتر، از ساحت سیاست به عرصه اجتماعی نفوذ می‌کند. علاوه بر این، توزیع قدرت میان نهادهای مختلف که روزی به عنوان ضعف نظام سیاسی ایران عنوان می‌شد، اکنون به عنوان یک اهرم انعطاف در شرایط بحران نامگذاری شده است. مسلم است به‌رغم تداوم ساختار؛ ظرفیت و توانایی پیشین جمهوری اسلامی ایران از حیث کارکرد ضعیف شده اما این تلقی که حتی با ترور فرمانده می‌توان ساختار را مانند تجربیات مشابه سیاسی همچون عراق و لیبی و سوریه از میان برد، به صورت مطلق نادرست از آب درآمده است. تمرکزگرایی نظام سیاسی ولایت فقیه همچون تمرکزگرایی مورد اشاره و نهی نظام‌های سیاسی پادشاهی یا ریاستی نیست. فقیه، پادشاه و رئیس‌جمهور نیست که قدرت را در بیت خود منحصر کند و از این نظر است که خلاف آنچه رسانه‌های ضدانقلاب در همه این سال‌ها ادعا کرده‌اند، می‌توان جایگاه او را یک تسهیلگر قدرت به معنای عام سیاسی‌اش خواند، اگر چه مشروعیت اعمال همه آن کارکردهای نهادهای قدرت تماما از فتوا و حکم او می‌آید. البته این همه ماجرا نیست. فرض دیگری که 48 سال است مرتبا به شیوه‌های مختلف، نادرستی و ناکارآمدی‌اش اثبات می‌شود اما آشوب خونین دی‌ماه 1404، صورت موجه دیگری بدان داد، آن است که افزایش هزینه‌های اقتصادی و سیاسی سرانجام حکومت را مجبور به عقب‌نشینی خواهد کرد اما تجربه جنگ رمضان نشان داد این پیش‌فرض غلط اتفاقا به شکل‌گیری زیربنای یک فرهنگ سیاسی مقاومت مضاعف می‌انجامد. در همه 260 روز پس از جنگ، جمهوری اسلامی ایران نشان داده نه‌تنها فشار را تحمل می‌کند، بلکه از این فشار به عنوان نیرویی برای عقب راندن حریف بهره می‌برد؛ چیزی که در گزارش نشریه مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی دانشگاه دفاع ملی آمریکا نیز منعکس شده است. از نظر نویسنده این گزارش با عنوان «سیاست تاب‌آوری؛ ایران و حدود اعمال زور»، تهران به قاعده و با تناسب از مؤلفه «زمان» بهره می‌گیرد و می‌کوشد ادامه بحران را به یک سیاست هزینه‌زا برای آمریکا تبدیل کند. در مقابل، آمریکا در تلاش است با تداوم محاصره دریایی که برخلاف ادعای وزیر خزانه‌داری‌اش، هزینه قابل اعتنایی بر معیشت مردم و نه حکومت اعمال کرده، تاب‌آوری ایران را بشکند و به‌ویژه ایران را وادار به تسلیم در مذاکره کند، در حالی که فشار اقتصادی لزوما به تسلیم سیاسی ایران نمی‌انجامد و ایران با بهره‌مندی از سیاست ارتباط با کشورهای شرق، همچنین چانه‌زنی در محیط مرزهای زمینی و دریای کاسپین تاکنون توانسته اختلال ناشی از این سیاست را به شکلی ترمیم یا تعدیل کند. برای ایران این تجربه با همه سختی و رنج فزاینده‌ای که دارد، تازگی ندارد و تجربه تلخ اما ارزشمند جنگ ایران و عراق در تحمل فشار زمانی طولانی‌مدت به منظور اعمال یک سیاست بازدارندگی قدرتمند مورد اعتناست. همچنان چهره‌هایی از همان جنگ به‌ویژه سردار سرلشکر محسن رضایی، در مقام تصمیم‌گیری و راهبری امور قرار دارند. 
با این نگاه، تسلیم در برابر آمریکا و پذیرش شروط حریف در برنامه هسته‌ای که مهم‌ترین بهانه آغاز این جنگ به شمار می‌آید، نه فقط دشمن را جری و چشم او را به باقی منابع قدرت ایران به‌ویژه در حوزه موشکی و علمی خیره می‌کند، قدرتمندی اعمال حاکمیت «نه شرقی، نه غربی» را نیز زیر سؤال می‌برد. در نتیجه ضمن آنکه ایران خواهان پایان جنگ است اما پایان جنگ به صورتی که دستاورد و موفقیت عقب راندن دشمن غداری چون آمریکا را نفی یا کمرنگ کند، برای ایران از یک شکست نظامی، خسارت‌بارتر است. 
هدف اصلی آمریکا و رژیم صهیونیستی از این جنگ، تضعیف توانایی نظامی ایران یا ترور رهبر و فرماندهان ایران نبود، بلکه وادار کردن ایران به تغییر رفتار به شکلی که منافع آنان را تأمین کند بود. در چنین شرایطی، یادآوری این نکته ضروری است که هر شکل از رفتار یا نگاه که حریف را به توهم پیش از 9 اسفند بیندازد، خطاست. 
پیروزی ایران تا امروز به رغم همه تفکیک‌هایی که در مورد «پیروزی/ بقا» طرح می‌شود، قطعی است اما مسأله این است که جنگ ادامه دارد و عناصر پیروزکننده ایران در این نبرد تعیین‌کننده آینده ایران و نه فقط جمهوری اسلامی، موجودند، به شرط آنکه آنها را به‌درستی دریابیم و برای ارتقای آنها سیاست و راهبرد بیندیشیم و مختل‌کننده‌های آنها را از میان برداریم. به رسمیت شناختن پیروزی، گام نخست حفظ پیروزی است. پیروزی در جنگ هیبریدی، هر آن ممکن است به شکست تبدیل شود اما آن پیروزی که درک نشود، از هر شکستی فاجعه‌بارتر است.