مهدیه محمدی عراقی
دکتری حقوق خصوصیپژوهشگر پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی
میتوان گفت در گستره ۳ دهه اخیر انقلاب اسلامی، دو متن بنیادین نقش تعیینکنندهای در جهتدهی معنوی و تمدنی انقلاب اسلامی داشتهاند: نخست، بیانیه گام دوم انقلاب که امام شهید ما، حضرت آیتالله العظمی خامنهای به مثابه نقشه راه تمدن نوین اسلامی تدوین کرد و دوم، اولین پیام رهبر معظم انقلاب حضرت آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای که در فضای گذار تاریخی پس از شهادت رهبر عظیمالشأن انقلاب اسلامی و در بحبوحه جنگ و در روزهایی که کشور افزون بر امام شهید، برخی فرماندهان و مسوولان خود را از دست داده بود، صادر شد.
امام شهید، بیانیه گام دوم انقلاب را در سال ۱۳۹۷ صادر کرد. این بیانیه، انقلاب پُرشکوه ملت ایران را در آغاز چلّه دوم خود، وارد در دومین مرحله خودسازی و جامعهپردازی و تمدّنسازی میداند. این بیانیه، پیروزی انقلاب اسلامی را آغازگر عصر جدید عالم میداند. عصر پیش از آن در چنگال مستبد و استعمارگر شرق و غرب مادی گرفتار آمده بود. در این میان، انقلاب ملت ایران، چارچوبهای کهنه و کلیشهای را با درانداختن طرحی نو از کنار هم قرار دادن دین و دنیا درهم میشکند. این انقلاب ارزشها و چشماندازهایی را مطرح کرد که همیشگی و زوالناپذیرند، زیرا ریشه در فطرت آدمی دارد. آزادی، اخلاق، معنویت، عدالت، استقلال، عزت، عقلانیت و برادری ارزشهایی هستند که انقلاب بر آنها پای فشرد و میفشارد. اکنون این پرسش اصلی مطرح است که نقش مردم در این انقلاب و رسیدن به تحقق تمدن نوین اسلامی چیست؟ این نوشتار تلاش دارد با توجه به بیانیه گام دوم انقلاب و اولین پیام رهبر معظم انقلاب در مسیر پاسخ به این پرسش، قدم بردارد.
بیانیه گام دوم، آرمان بزرگ انقلاب اسلامی را ایجاد تمدن نوین اسلامی میداند. انقلاب اسلامی در مسیر رسیدن به این مهم، در گام نخست، مسیر انحطاط تاریخی طولانی را پایان داد و ایران عزیز را که در دوران پهلوی و قاجار بهشدت عقب مانده بود، در مسیر پیشرفت سریع قرار داد. این مهم را توسط مردم و جایگزینی حکومت مردم و مردمسالاری دینی به جای سلطنت استبدادی رقم زد «و عنصر اراده ملی را که جانمایه پیشرفت همهجانبه و حقیقی است در کانون مدیریت کشور وارد کرد». اینجاست که این بیانیه مسیر هر حرکت و پیشرفتی برای ایران را نشان میدهد: مردم. تأکید بر مردم تا آنجا پیش میرود که برای ادامه مسیر، جوانان را فرا میخواند: «دنباله این مسیر که به گمان زیاد، به دشواری گذشتهها نیست، باید با همّت و هوشیاری و سرعت عمل و ابتکار شما جوانان طی شود. مدیران جوان، کارگزاران جوان، اندیشمندان جوان، فعالان جوان، در همه میدانهای سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و بینالمللی و نیز در عرصههای دین و اخلاق و معنویت و عدالت، باید شانههای خود را زیر بار مسوولیت دهند، از تجربهها و عبرتهای گذشته بهره گیرند، نگاه انقلابی و روحیه انقلابی و عمل جهادی را بهکار بندند و ایران عزیز را الگوی کامل نظام پیشرفته اسلامی بسازند». به عبارتی، مردم نه به مثابه ابژههای منفعلی لحاظ می شوند که باید مدیریت شوند، بلکه ابژههای فعالی نگریسته میشوند که پیشرفت آینده، با حضور، مدیریت و کنشگری آنان میسر است. در ادامه، بیانیه گام دوم، مهمترین ظرفیت امیدبخش کشور را نیروی انسانی مستعد و کارآمد با زیربنای عمیق و اصیل ایمانی و دینی معرفی میکند و از استعدادهای بالفعل مردم و ظرفیتهای عظیم آنان در مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی سخن میگوید.
اولین پیام رهبر معظم انقلاب نیز در همین راستا، بر این نقش و جایگاه مردم تأکید میکند. این پیام، وارد کردن مردم در همه عرصههای گوناگون و بصیرت و آگاهی دادن مستمر به مردم و تکیه بر نیروی آنان در مقام عمل را از جمله هنرهای امام کبیر و امام شهید میداند. در اندیشه رهبر معظم انقلاب، امامین انقلاب، با اعتقاد کامل و قلبی به مردمسالاری دینی، معنای حقیقی جمهور و جمهوریت را در همه ابعاد و عرصهها فعلیت بخشیدند. این باور و اعتقاد قلبی ایشان، پیامدهای عینی در عرصه واقعیت داشت. این پیام به یکی از این پیامدهای روشن توجه میدهد. با شروع جنگ تحمیلی اخیر و شهادت امام امت در حالی که کشور بدون رهبر و بدون فرمانده کل قوا بود، بصیرت و هوشمندی ملت بزرگ ایران و شجاعت و پایمردی آنان و حضور بینظیرشان در صحنه، نقشی بیبدیل در صیانت و حفظ انقلاب اسلامی ایفا کرد؛ تجربهای که تاکنون سابقهای نداشت. این پیام، با ذکر آیه شریفه مَانَنسَخْ مِنْ ءَآیَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأتِ بِخَیْرٍ مِّنْهَآ اَوْ مِثْلِها « هر آیهای را که منسوخ کنیم یا آن را متروک سازیم، بهتر از آن یا مثل آن را میآوریم» (بقره، 106)، بُعد دیگری از توانمندی ملت ایران را آشکار میسازد که به نظر میرسد تاکنون جلوهای نیافته بود: «رهبری کشور». در تاریخ 47 ساله انقلاب این نوع رهبری بیسابقه است. درست است که بعد از رحلت جانگداز بنیانگذار کبیر انقلاب، حضرت امام خمینی (قدس سره)، برای مدت اندکی، تا کشف ولایت امام شهید(قدس سره)، فاصله شد اما در آن شرایط حساس، کشور از ثبات کامل برخوردار بود و تمام فرماندهان و مسوولان در مناصب خود حضور داشتند.
اما در این برهه، در کشوری جنگزده، بدون فرمانده کل قوا، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دبیر شورای عالی دفاع، وزیر دفاع و ... و مسوولانی که حضورشان محدود و تنها تحت تدابیر شدید امنیتی میسر بود، جامعه چگونه هدایت و اقتدارش حفظ شد؟ اینجاست که ایشان، با بیان این آیه شریفه به نقش برجسته و پررنگ ملت بزرگ و عزیز ایران توجه میدهد. از منظر ایشان ۲ نعمت بزرگ در عِدل هم قرار میگیرند: اول، نعمت عظمای امام شهید؛ دوم، بصیرت مردم و حضور عمارگونه آنان. اگر نعمت نخست سلب شد، در عوض نعمت دوم اعطاء گشت.
با توجه به این مطالب، اولین پیام رهبر معظم انقلاب، افزون بر تأکید بر دیدگاهی که امامین انقلاب بر نقش و جایگاه مردم در حکومت دینی داشتند، بعد دیگری از این نقش و جایگاه را که میتوان گفت در تاریخ انقلاب اسلامی سابقه نداشته است، به تصویر میکشد. از این رو، به این مهم رهنمون میشویم که هر دو متن در واقع، یک منظومه فکری واحد درباره پیشرفت در چارچوب ولایت الهی و مردمسالاری را بازگو میکنند.