جام تبعیض

محمد رشوند: بعضی قضاوت‌ها را نمی‌توان همان روز انجام داد. باید سال‌ها بگذرد، گردوغبار هیاهوها بنشیند و بازیگران اصلی از صحنه کنار بروند تا حقیقت خود را نشان دهد. شاید امروز اگر از جیانی اینفانتینو بپرسند آیا سپردن جام جهانی ۲۰۲۶ به آمریکا تصمیم درستی بوده یا نه، با قاطعیت از انتخابش دفاع کند اما بعید نیست چند سال بعد، زمانی که دیگر بر صندلی ریاست فیفا تکیه نزده و در حال نوشتن خاطراتش باشد، از این دوره به عنوان یکی از پرهزینه‌ترین اشتباهات دوران مدیریتش یاد کند.
از همان نخستین روزهای آماده‌سازی این تورنمنت مشخص بود فیفا قرار نیست با دولت میزبان وارد چالش جدی شود. تاریخ نشان داده این نهاد بین‌المللی برابر کشورهایی که اهرم‌های سیاسی و اقتصادی قدرتمندی در اختیار دارند، انعطاف بیشتری نشان می‌دهد. با این حال آنچه در آستانه جام جهانی ۲۰۲۶ رخ داده، حتی با استانداردهای همیشگی فیفا نیز فاصله زیادی دارد.
دولت آمریکا از مدت‌ها قبل محدودیت‌هایی را برای اتباع برخی کشورها اعمال کرد؛ تصمیمی که دامنه آن به فضای جام جهانی نیز کشیده شد. نتیجه این سیاست‌ها چیزی جز حذف و محدودسازی شهروندان کشورهای مختلف، بویژه کشورهای مسلمان و آفریقایی نبود. ایران، عراق، اردن، مصر، ازبکستان، ساحل عاج و چندین کشور دیگر با مشکلات متعدد در مسیر حضور در این رویداد مواجه شدند.
نماد این بحران، ماجرای عمر آرتان بود. داور برجسته سومالیایی که از او به عنوان یکی از بهترین داوران قاره آفریقا یاد می‌شود و حتی نامش در فهرست قضاوت مسابقات بزرگ بین‌المللی قرار دارد، در فرودگاه میامی متوقف و از ورود به آمریکا محروم شد. پس از آن ادعاهایی درباره ارتباط او با گروه‌های افراطی مطرح شد؛ اتهاماتی که نه مستندات روشنی برای آن ارائه شد و نه افکار عمومی آن را جدی گرفت. برای بسیاری، تنها دلیل این برخورد، ملیت سومالیایی او بود.
ماجرا اما به همین جا ختم نشد. این بار حتی اعضای رسمی تیم ملی ایران نیز از محدودیت‌ها در امان نماندند. عدم صدور ویزا برای بخشی از کاروان اعزامی ایران، نمونه دیگری از مشکلاتی بود که صدای اعتراض بسیاری را بلند کرد. در چنین شرایطی، واکنش اینفانتینو بیشتر شبیه تلاش برای آرام کردن فضا بود تا دفاع از حقوق تیم‌ها. جملاتی مانند اینکه «اگر لازم باشد خودم با اتوبوس دنبال ایرانی‌ها می‌روم» شاید برای تیتر رسانه‌ها مناسب باشد اما مشکلی را حل نمی‌کند.
واقعیت آن است که ایران برای حضور در جام جهانی نیازی به لطف هیچ‌کس نداشت. این تیم سهمیه خود را در زمین مسابقه به دست آورد و تنها انتظارش برخورد برابر و محترمانه بود. با این حال از ماجرای ویزا گرفته تا تغییر محل استقرار و دور شدن از شهرهای محل مسابقات، مجموعه‌ای از اتفاقات رخ داد که پرسش‌های فراوانی را ایجاد کرد.
انتقادها دیگر محدود به چند رسانه نبود؛ از روزنامه‌های معتبر اروپایی گرفته تا چهره‌های سرشناس فوتبال، همگی نسبت به وضعیت موجود واکنش نشان دادند. ژوزه مورینیو نیز صراحتاً فیفا را مسؤول این وضعیت دانست و معتقد است کشوری که فوتبال در اولویت فرهنگی و اجتماعی آن قرار ندارد، انتخاب مناسبی برای میزبانی بزرگ‌ترین رویداد این رشته نیست.
شاید گویا‌ترین تصویر این روزها را روزنامه فرانسوی اکیپ خلق کرد؛ جایی که دونالد ترامپ در مرکز تصویر ایستاده، جام جهانی را در یک دست گرفته و در دست دیگرش عروسکی شبیه جیانی اینفانتینو قرار دارد؛ تصویری که برای بسیاری از منتقدان، خلاصه تمام اتفاقات این روزهای جام جهانی است. تورنمنتی که قرار بود جشن فوتبال باشد اما بیش از هر چیز زیر سایه سیاست قرار گرفته است.
شاید سال‌ها بعد، وقتی درباره جام جهانی ۲۰۲۶ صحبت شود، کمتر کسی نتایج مسابقات را به خاطر بیاورد اما بسیاری به یاد خواهند داشت چگونه سیاست بر فوتبال غلبه کرد و فیفا در برابر قدرتمندترین میزبان خود، ترجیح داد سکوت کند.

واکنش رسانه‌ای به اخراج آرتان
در حالی که مسؤولان فیفا از جام جهانی ۲۰۲۶ به عنوان بزرگ‌ترین جشن فوتبالی تاریخ یاد می‌کنند، رخدادهای اخیر پیرامون عدم ورود برخی عوامل رسمی مسابقات به ایالات متحده، تصویری کاملاً متفاوت از این رویداد ترسیم کرده است؛ تصویری که به جای نمایش اتحاد ملت‌ها، پرسش‌های جدی درباره تبعیض، مداخله سیاسی و نفوذ دولت میزبان بر سازوکارهای فوتبال جهان ایجاد کرده است.
آخرین جنجال به پرونده عمر آرتان مربوط می‌شود؛ داوری از سومالی که قرار بود نام خود را به عنوان نخستین نماینده کشورش در عرصه قضاوت جام جهانی ثبت کند. با این حال، رؤیای تاریخی او پیش از آغاز مسابقات از بین رفت و اجازه ورود به آمریکا را به دست نیاورد؛ اتفاقی که بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های معتبر اروپا داشته است.
روزنامه دیلی میرر با انتشار یادداشتی تند، برخورد صورت‌گرفته با این داور آفریقایی را یکی از تلخ‌ترین اتفاقات روزهای منتهی به جام جهانی توصیف کرد. این نشریه نوشت: آرتان با وجود همراه داشتن اسناد و مجوزهای لازم، ساعت‌ها تحت بازجویی قرار گرفت و پس از مدتی نگهداری توسط مأموران مرزی، مجبور به ترک خاک آمریکا شد. از نگاه این رسانه، تنها عاملی که سرنوشت او را تغییر داد، ملیتی بود که در گذرنامه‌اش درج شده بود.
در فرانسه نیز روزنامه اکیپ حمله‌ای بی‌سابقه به جیانی اینفانتینو انجام داد. این روزنامه روی جلد خود تصویری نمادین منتشر کرد که در آن ترامپ جام جهانی را در دست گرفته و اینفانتینو به شکل عروسکی کوچک در اختیار او قرار دارد؛ پیامی که از نگاه بسیاری از تحلیلگران، نشانه‌ای از وابستگی روزافزون رئیس فیفا به سیاست‌های کاخ سفید تلقی شد. اکیپ در گزارش خود به روابط نزدیک میان اینفانتینو و ترامپ اشاره کرد و معتقد است رئیس فیفا در سال‌های اخیر بیش از اندازه به دولت آمریکا نزدیک شده است؛ موضوعی که استقلال نهاد حاکم بر فوتبال جهان را زیر سؤال برده است.
روزنامه گاردین نیز با انتقاد از سکوت فیفا نوشت: محروم شدن آرتان از حضور در جام جهانی، با شعارهای پرزرق‌وبرق این سازمان درباره برابری و فراگیری هیچ همخوانی‌ای ندارد. به باور این رسانه، فضای حاکم هنگام آغاز رقابت‌ها بیش از آنکه یادآور همدلی میان ملت‌ها باشد، نشانه‌ای از محدودیت، جداسازی و برخوردهای سلیقه‌ای است.
نکته قابل توجه این است که فیفا در دوره‌های گذشته از کشورهای میزبان تضمین‌های جدی برای تسهیل ورود بازیکنان، داوران و مسؤولان مسابقات دریافت می‌کرد اما اکنون در برابر انتقادها تنها به این جمله بسنده کرده که تصمیم‌گیری درباره صدور ویزا و اجازه ورود افراد، بر عهده دولت میزبان است؛ پاسخی که نه رسانه‌ها را قانع کرده و نه منتقدان را ساکت.