امیر قنبریاردی*: اقتصاد انرژی در جهان در حال یک دگردیسی عمیق است. حتی کشوری مانند چین که دههها بر برنامهریزی متمرکز دولتی، تعرفههای ثابت و خرید تضمینی متکی بود، در یک دهه اخیر مدل اقتصاد برق خود را به سمت بازارهای رقابتی عمدهفروشی و کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضا تغییر داده است. این تجربه جهانی یک پیام روشن دارد: تداوم سرمایهگذاری و توسعه پایدار صنعت برق، تنها در بستر یک بازار رقابتی و شفاف امکانپذیر است؛ مسیری که در ایران از طریق «بورس انرژی» و بویژه «تابلوی برق سبز» در حال پیگیری است.
بورس انرژی؛ پایان تاریکخانههای قیمتگذاری و رانت
تاسیس بورس انرژی در ایران با هدف گذار از قیمتگذاریهای دستوری و ایجاد شفافیت در معاملات حاملهای انرژی شکل گرفت. دههها تخصیص یارانهای و غیرشفاف برق، علاوه بر ایجاد ناترازیهای شدید، انگیزه سرمایهگذاری را در این صنعت از بین برده بود.
ناصر آقاجانی، کارشناس بازار سرمایه، در تبیین این شرایط میگوید: «بزرگترین چالش تاریخی صنعت برق، شکاف میان قیمتهای واقعی (قیمتهای کشف شده) و مکانیسمهای غیرشفاف تخصیص انرژی است. توسعه معاملات برق در بورس انرژی یک بستر رقابتی، شفاف و قابل رصد ایجاد میکند که علاوه بر حذف رانتهای پنهان، سیگنالهای دقیقی به سرمایهگذاران میدهد». در همین راستا و بر اساس آییننامه اجرایی بند ب ماده 43 برنامه هفتم توسعه، دولت موظف شده است با یک شیب منطقی، سهم معاملات برق در بورس انرژی را تا پایان سال دوم برنامه به ۳۰ درصد و تا پایان برنامه به ۶۰ درصد برساند. الزام مشترکان بالای ۱۵۰ کیلووات (و در آینده نزدیک ۳۰ کیلووات) به تامین برق از بورس، گام بلندی در جهت توسعه این بازار است.
صنایع و هدفگذاری رشد ۸ درصدی؛ نجات تولید با تابلوی سبز
یکی از مهمترین راهبردهای بورس انرژی، کمک به تحقق تکالیف کلان اقتصادی کشور، از جمله دستیابی به رشد اقتصادی ۸ تا ۸.۵ درصدی در برنامه هفتم توسعه است. تحقق این رشد بدون فعالیت بیوقفه و تمامظرفیت صنایع مادر امکانپذیر نیست. در سالهای اخیر قطع برق در تابستان ضربات سنگینی به تولید و صادرات صنایع وارد کرده است. در این میان «تابلوی برق سبز» بورس انرژی به عنوان یک راهکار نجاتبخش عمل میکند. صنایعی که برق خود را از تابلوی سبز (برق تجدیدپذیر) خریداری کنند، از شمول برنامههای مدیریت بار و قطع برق تابستانه معاف میشوند. این یعنی صنعتگر میتواند با خرید برق شفاف و رقابتی، خط تولید خود را روشن نگه دارد، حاشیه سود خود را حفظ کند و مستقیماً به رشد اقتصادی و اشتغال کشور یاری رساند. این یک بازی برد-برد برای اقتصاد ملی و صنعت برق است.
مردم چگونه منتفع میشوند؟ طلوع نیروگاههای مجازی و خورشیدیهای پشتبامی
تا اینجا بورس انرژی محلی برای تقاطع منافع دولت، نیروگاهداران بزرگ و صنایع عظیم بوده است اما جایگاه مردم کجاست؟ پاسخ در «نیروگاههای خورشیدی پشتبامی» و نهادی به نام «تجمیعکننده» (Aggregator) نهفته است. مفهوم تجمیعکننده یا «نیروگاه مجازی» (Virtual Power Plant) در تاریخچه بازارهای مدرن برق جهان، به معنای نهادی است که ظرفیتهای کوچک و پراکنده تولید انرژی (مانند پنلهای چند کیلوواتی روی سقف خانهها) را جمعآوری کرده و به عنوان یک بلوک یکپارچه و بزرگ در بورس انرژی به فروش میرساند. از آنجا که یک شهروند عادی با یک پنل ۵ کیلوواتی نمیتواند مستقیماً وارد سازوکار پیچیده بورس انرژی شود، شرکتهای تجمیعکننده به عنوان واسطههای تخصصی وارد عمل میشوند.
سال پیش بود که سیدمهدی حسینی، مدیرکل دفتر برنامهریزی ساتبا، از ابلاغ دستورالعمل «عرضه و تبادل برق تجدیدپذیر از طریق نیروگاه مجازی (تجمیعکننده) در تابلوی برق سبز بورس انرژی» خبر داد. با این کار مردم عادی میتوانند برق تولیدی روی سقف خانههای خود را با قیمتهای جذاب و رقابتیِ تابلوی سبز به صنایع بفروشند و به یک منبع درآمد پایدار و قابل توجه دست یابند.
تعلل جایز نیست، ساتبا باید دست بجنباند
با وجود ابلاغ دستورالعمل ایجاد شرکتهای تجمیعکننده، کار هنوز تمام نشده است. برای اجرایی شدن کامل این طرح و ورود واقعی سرمایههای خرد مردمی به بورس انرژی، تدوین و ابلاغ سریع «آییننامههای اجرایی شرکتهای تجمیعکننده» و رفع موانع فنی و حقوقی اتصال این سامانهها به شبکه، یک ضرورت آنی است. تعلل در ابلاغ آییننامههای اجرایی به معنای حبس شدن سرمایههای مردمی و تاخیر در رفع ناترازی شبکه است.
سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا) باید هر چه سریعتر دست بجنباند و با تسهیل تنظیمگری، مسیر را برای فعالیت رسمی و پرقدرت تجمیعکنندگان هموار کند. اقتصاد برق ایران راهی جز عبور از قیمتگذاری دستوری و پذیرش سازوکارهای بازار ندارد؛ مسیری که اقتصادهای بزرگی چون چین نیز آن را پیمودهاند. بورس انرژی و تابلوی برق سبز، نهتنها کلید رفع ناترازی و تامین برق پایدار برای تحقق رشد اقتصادی ۸ درصدی صنایع هستند، بلکه با فعالسازی مفهوم « شرکتهای تجمیعکننده»، پای مردم را نیز به اقتصاد جذاب انرژی باز میکنند. اکنون توپ در زمین رگولاتورهاست تا با ابلاغ سریع آییننامهها، این چشمانداز روشن را به واقعیتی ملموس برای صنایع و شهروندان تبدیل کنند.
* کارشناس حوزه انرژی
بورس انرژی چگونه قفل اقتصاد برق را میشکند؟
از تجربه چین تا تابلوی سبز ایران
ارسال نظر
پربیننده
تازه ها