ابوالفضل ولایتی: از حسین بن علی الهاشمی، شریف وقت مکه و مدعی خلافت بر جوامع عربی-اسلامی پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، به عنوان یکی از چهرههای تأثیرگذار جنگ نخست جهانی و عوامل مؤثر بر تضعیف و فروپاشی امپراتوری عثمانی نام برده میشود. شریف مکه که با سودای حکمرانی بر سراسر حجاز و شام با بریتانیا ائتلاف کرده و در شورش عربی علیه عثمانی نقش داشت، اندکی پس از سقوط آخرین خلیفه عثمانی، در پی گسترش قدرت ملک عبدالعزیز، بنیانگذار پادشاهی سعودی، از حجاز کنار زده و تبعید شد. با این وصف، بازماندگان شریف مکه که به همپیمانی با استعمار بریتانیا شهرت داشتند، در بخشهایی از غرب آسیا به حکمرانی خود ادامه دادند. علی بن حسین، فرزند ارشد وی و حاکم حجاز، با پیشروی نیروهای سعودی از قدرت برکنار شد؛ فیصل بن حسین نیز پس از مدت کوتاهی از حکومت سوریه کنار گذاشته شد. فیصل دوم، نتیجه شریف مکه و آخرین پادشاه عراق، در کودتای سال ۱۹۵۸ عبدالکریم قاسم همراه با شماری از اعضای خانواده سلطنتی کشته شد. با این حال، شاخه دیگری از خاندان هاشمی توانست نزدیک به یک قرن حکومت خود را در اردن حفظ کند و بخشی از میراث سیاسی شریف مکه را ادامه دهد. قدرتگیری ملک حسین، از نوادگان شریف مکه در اردن در سال ۱۹۵۲ با تثبیت رژیم صهیونیستی در منطقه غرب آسیا همزمان شد. دوره ۴۶ ساله حکومت حسین بن طلال را میتوان دوره تعمیق روابط راهبردی با آمریکا و گسترش ارتباطات آشکار و پنهان با رژیم صهیونیستی دانست. ملک حسین سال ۱۹۹۴ با انعقاد پیمان وادی عربه، رژیم صهیونیستی را به رسمیت شناخت. پیش از آن نیز برخورد حکومت اردن با سازمانهای فلسطینی، بهویژه در جریان حوادث موسوم به سپتامبر سیاه، نقش مهمی در تثبیت امنیت مرزهای شرق سرزمین اشغالی و سرکوب جریانهای فلسطینی ایفا کرده بود.
از زمان پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، ملک حسین که از متحدان دیرین شاه مخلوع به شمار میرفت، در چارچوب ائتلاف غرب در زمره مخالفان منطقهای جمهوری اسلامی قرار گرفت. پادشاهی اردن یکی از مهمترین حامیان عرب صدام در جنگ تحمیلی علیه ایران بود. عبدالله دوم نیز با طرح ادعای «هلال شیعی» در سال ۲۰۰۴، در شکلگیری ادبیات سیاسی و امنیتی معطوف به مقابله با نفوذ منطقهای ایران نقش بالایی ایفا کرد. با تشدید تنش میان محور مقاومت و ائتلاف آمریکایی-صهیونیستی پس از عملیات طوفانالاقصی، اردن بار دیگر در جایگاه یکی از متحدان امنیتی واشنگتن و تلآویو ظاهر شد. اینک پایگاه راهبردی موفقالسلطی در منطقه الازرق به یکی از مراکز اصلی استقرار نیروها و تجهیزات آمریکایی و پشتیبانی لجستیکی از مأموریتهای منطقهای علیه جمهوری اسلامی تبدیل شده است. مشارکت گسترده سامانههای پدافندی اردن در رهگیری موشکها و پهپادهای عبوری به سوی سرزمین اشغالی در طول ۲ جنگ اخیر با خشم بخشهایی از افکار عمومی اردن و جهان اسلام روبهرو شد. حملات اخیر سپاه پاسداران به پایگاه موفقالسلطی و هلاکت و جراحت دهها آمریکایی، مجدداً توجهها را به سوی این کشور ذیل معماری امنیتی آمریکا و رژیم صهیونیستی در منطقه جلب کرد. نقش و مشارکت رژیم اردن در پشتیبانی از ائتلاف آمریکایی-صهیونیستی موجب شده برخی حامیان انقلاب اسلامی بر ضرورت فشار مضاعف بر امان جهت عقبنشینی از حمایتهایش در جنگ کنونی تاکید کنند. در این نوشتار، ۳ مؤلفه اصلی فشار بر پادشاهی اردن هاشمی بررسی میشود.
۱ـ ضرورت بسط و تشدید حملات موشکی به اردن
اهمیت نظامی اردن هاشمی برای آمریکا و رژیم صهیونیستی، ریشه در موقعیت جغرافیایی، ثبات نسبی سیاسی و نقش تاریخی آن کشور به عنوان یک دولت حائل دارد. در دوره نفوذ بریتانیا، ساختار نظامی و امنیتی اردن در چارچوب منافع لندن شکل گرفت اما با افول قدرت بریتانیا، واشنگتن به مهمترین حامی خارجی حکومت هاشمی تبدیل شد.
در دوران جنگ سرد، اردن در مهار جریانهای انقلابی عرب، کنترل سازمانهای فلسطینی، حفظ نظم محافظهکارانه و ارتجاعی منطقه و مقابله با گسترش آرمانهای ناشی از انقلاب اسلامی ایران، در امتداد راهبرد غرب عمل کرد. پس از امضای پیمان سازشکارانه وادی عربه با تلآویو در سال ۱۹۹۴، این کشور به یکی از اضلاع رسمی معماری امنیتی آمریکا و رژیم صهیونیستی تبدیل شد.
برای تلآویو، اردن بخشی از عمق امنیتی جبهه شرق محسوب میشود. مرز طولانی این کشور با فلسطین اشغالی و کرانه باختری، ثبات رژیم هاشمی را به یک اولویت راهبردی برای صهیونیستها تبدیل کرده است. هرگونه بیثباتی در اردن میتواند امنیت مرزهای شرق سرزمین اشغالی، وضعیت کرانه باختری و مسیرهای ارتباطی منتهی به عراق و سوریه را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، همکاری اطلاعاتی، کنترل مرزها و هماهنگی امنیتی امان با واشنگتن و تلآویو اهمیت ویژهای دارد.
حضور نظامی آمریکا در اردن نیز بیانگر همین جایگاه است. بر مبنای ارقام علنی منتشرشده، در سالهای اخیر نزدیک ۴ هزار نظامی آمریکایی در این کشور حضور داشتهاند. این نیروها شامل یگانهای هوایی، پدافندی، اطلاعاتی، مهندسی، لجستیکی و حفاظتی هستند. در منابع عمومی، ۲ محل اصلی برای استقرار نیروهای آمریکایی در اردن شناخته شده است: پایگاه هوایی موفقالسلطی در منطقه الازرق و موضع پیشرو برج ۲۲ در نزدیکی مرز مشترک اردن، سوریه و عراق. افزون بر این، توافق همکاری دفاعی سال ۲۰۲۱، دسترسی آمریکا به مجموعهای از تأسیسات نظامی و لجستیکی اردن را تسهیل کرد.
در چنین شرایطی، گسترش حملات موشکی به پایگاههای آمریکایی در اردن جهت کاهش اقدامات خصمانه آمریکاییها از اهمیت دوچندان برخوردار است. هدفگیری این مراکز بویژه سامانههای پدافندی، علاوه بر تضعیف موقعیت آمریکاییها، مسیر را برای اصابت موشکهای ایرانی به سرزمین اشغالی در جنگ احتمالی آتی با این رژیم هموار خواهد کرد. علاوه بر این موضوع، نیروهای مسلح کشورمان با توجه به حمایت تمامعیار پادشاهی اردن از سیاستهای تهاجمی واشنگتن، میتوانند علاوه بر پایگاههای آمریکایی، پایگاههای نظامی ارتش اردن را نیز هدف قرار دهند. بدون تردید این پایگاهها نقشی غیرقابل انکار در حمایت از ارتش تروریست آمریکا و امنیت حریم هوایی رژیم اشغالگر ایفا کردهاند.
۲ـ هدفگیری زیرساختهای بندر عقبه و ممانعت از عبور و مرور کشتیهای اردنی از بابالمندب
در ادبیات ژئوپلیتیک، بسیاری از دولتها نه بر پایه وسعت سرزمینی یا جمعیت، بلکه به دلیل برخورداری از گرههای راهبردی حملونقل، جایگاهی فراتر از وزن واقعی خود در نظام بینالملل پیدا میکنند. اردن هاشمی یکی از نمونههای بارز این الگو است. این کشور با وجود محدودیت منابع طبیعی، کمبود آب، وابستگی اقتصادی به کمکهای خارجی و نداشتن دسترسی گسترده به دریا، توانسته از طریق بندر عقبه جایگاهی مهم در شبکه تجارت و ترانزیت منطقهای به دست آورد.
عقبه تنها بندر دریایی اردن و پنجره آن کشور به آبهای آزاد است. این بندر در شمال خلیج عقبه و در امتداد دریای سرخ قرار دارد و در مجاورت عربستان، مصر و بندر ایلات اشغالی واقع شده است. چنین موقعیتی باعث شده عقبه صرفاً یک بندر تجاری نباشد، بلکه به یکی از گرههای ژئوپلیتیک غرب آسیا تبدیل شود؛ گرهی که امنیت آن با تحولات دریای سرخ و بابالمندب پیوند خورده است.
از منظر اقتصادی، بندر عقبه ستون فقرات تجارت خارجی اردن محسوب میشود. بخش عمده واردات کالاهای اساسی، تجهیزات صنعتی، سوخت، غلات، خودرو و مواد اولیه از طریق این بندر انجام میشود و بخش قابل توجهی از صادرات پتاس، فسفات و کودهای شیمیایی اردن نیز از همین مسیر به بازارهای جهانی انتقال مییابد.
منطقه ویژه اقتصادی عقبه نیز طی ۲ دهه گذشته با هدف جذب سرمایهگذاری خارجی، توسعه خدمات لجستیکی و تبدیل این شهر به قطب حملونقل منطقهای ایجاد شده است. معافیتهای مالیاتی، توسعه زیرساختهای بندری و ایجاد مناطق آزاد تجاری، نقش عقبه را در اقتصاد اردن بیش از گذشته تقویت کرده است.
اهمیت این بندر صرفاً به اقتصاد داخلی اردن محدود نمیشود. عقبه بخشی از شبکه گستردهتری از کریدورهای حملونقل منطقهای است که کشورهای عرب خلیج فارس، عراق و برخی مسیرهای مرتبط با شرق مدیترانه را به دریای سرخ متصل میکند. در سالهای اخیر، طرحهای مختلفی برای اتصال ریلی و جادهای عقبه به عراق، سعودی و دیگر همسایگان مطرح شده است.
از منظر ژئواکونومیک، وابستگی اردن به بندر عقبه نمونهای از تمرکز زیرساختی در اقتصادهای کوچک است. در کشورهایی که تنها یک بندر اصلی دارند، هرگونه اختلال در عملکرد این گره میتواند پیامدهای گسترده برای تجارت، حملونقل، تأمین انرژی، امنیت غذایی و ثبات اقتصادی ایجاد کند. به همین دلیل، دولت اردن طی سالهای گذشته سرمایهگذاری قابل توجهی در توسعه اسکلهها، پایانههای کانتینری، مخازن ذخیره انرژی و زیرساختهای حملونقل متصل به عقبه انجام داده است.
مراد از طرح بحث یادشده، تشدید فشار بر دولت اردن از طریق حمله به زیرساختهای این کشور بهویژه بندر عقبه است. هدفگیری عقبه اقتصاد کوچک اردن را بلافاصله تحت تاثیر قرار داده و میتواند به تجدید نظر در حمایت تمامقد امان از صهيونيستها و آمریکاییها منجر شود. نگاهی به مهمترین زیرساختهای اردن، نشان میدهد اغلب مراکز کلیدی یا در بندر عقبه واقع شدهاند یا در مسیر منتهی به این بندر قرار دارند.
مجموعه بنادر عقبه به عنوان تنها دروازه دریایی اردن و مهمترین شریان واردات و صادرات آن کشور است. این مجموعه شامل پایانه کانتینری، بنادر کالاهای عمومی، نفت و گاز، فسفات، کود شیمیایی و غلات است و نقشی محوری در تأمین انرژی و مواد غذایی دارد.
منطقه ویژه اقتصادی عقبه، شبکه ملی جادهای و کریدور امان-عقبه، فرودگاه بینالمللی ملکه علیا به عنوان مهمترین مرکز هوانوردی اردن، شبکه تولید و انتقال برق، پایانهها و تأسیسات گاز طبیعی عقبه، زیرساختهای ذخیره و انتقال فرآوردههای نفتی موجود در عقبه، سامانه انتقال آب دیسی منتهی به امان، پروژه ملی انتقال آب عقبه-امان و معادن فسفات و پتاس و شبکه انتقال صادراتی آنها مهمترین زیرساختهایی هستند که از قضا اغلب در محدوده جغرافیایی محدودی در نزدیکی عقبه واقع شدهاند.
نکته حائز اهمیت دیگر در خصوص وضعیت بندر عقبه آن است که بندر مذکور به عنوان قلب تپنده اقتصاد اردن جهت دسترسی به آبهای آزاد ناگزیر به عبور از کانال سوئز یا تنگه بابالمندب است. در صورت شدت یافتن تنشها در منطقه، مقاومت اسلامی یمن که پیشتر مانع عبور و مرور کشتیهای اسرائیلی از مسیر یادشده شده و در مقطع کنونی تهدید کرده با افزایش فشارها بر تهران، بابالمندب نیز مانند هرمز به روی دشمنان متخاصم مقاومت بسته خواهد شد، میتواند از اهرم فوق، جهت به زانو درآوردن اقتصاد نحیف اردن و واداشتن این رژیم ارتجاعی به تغییر مشی در برابر جمهوری اسلامی و ممانعت از بهرهگیری از خاک خود برای حمله به ایران بهرهبرداری کند.
۳ـ بسترهای مساعد برای تقویت هستههای مقاومت و اخوانی در اردن هاشمی
از اردن هاشمی به عنوان بزرگترین جامعه آوارگان فلسطینی نام برده میشود. نزدیک ۵ میلیون فلسطینی هماکنون در اردن سکونت دارند. از سویی از شاخه اخوانالمسلمین اردن به عنوان یکی از قدرتمندترین شاخههای جهانی این جنبش نام برده شده و حزب جبهه عمل اسلامی از احزاب نزدیک به این جریان از باسابقهترین و سازمانیافتهترین جریانهای سیاسی و اجتماعی این کشور به شمار میرود. در چنین بستری با توجه به همسایگی اردن با کرانه باختری و مرزهای طولانیاش با سرزمین اشغالی، در کنار فقدان عمق راهبردی صهيونيستها و دسترسی طرف اردنی به سرشاخههای آبی رژیم، فعالسازی هستههای مقاومت اردنی-فلسطینی نقشی کلیدی در حمایت از آرمان فلسطین، تسلیح کرانه باختری به عنوان مطالبه رهبر شهید انقلاب اسلامی، فشار نظامی بر صهيونيستها و حملات ایذایی علیه پایگاههای آمریکا در داخل اردن فراهم خواهد آورد.
پیشینه تاریخی اردن بهروشنی بیانگر عمق نفوذ جریانهای اسلامی در این کشور است؛ هستههایی که در صورت قدرتگیری، حتی از توان لازم برای ساقط کردن عبدالله دوم برخوردارند. در مقطع کنونی با توجه به نقش بیواسطه دولت هاشمی در پشتیبانی از ایالات متحده و رژیم صهیونیستی، حمایت از مجاهدان اردنی میتواند به عنوان راهبردی کلیدی، نقش مهمی در تضعیف دشمن آمریکایی-صهیونیستی ایفا کند. هممرز بودن اردن با عراق و سوریه و نفوذ بالای مقاومت در هر ۲ کشور، همچون عاملی موثر میتواند تسهیلگر مسیر یادشده باشد.
بررسی جایگاه تاریخی و ژئوپلیتیک اردن و نقش این کشور در معادلات امنیتی غرب آسیا
نبض اقتصاد اردن را هدف بگیرید
ارسال نظر
پربیننده
تازه ها