محمد طاهر رحیمی: بازارهای مالی اغلب بسیار سریعتر از سیاستگذاران به تحولات ژئوپلیتیک واکنش نشان میدهند. نمودار زیر (نمودار1) که بر اساس قیمتگذاری قراردادهای آتی نرخ بهره فدرال رزرو توسط بلومبرگ تهیه شده، نمونه روشنی از این واقعیت است.
این نمودار نشان میدهد پس از انتشار گزارش تورم ماه ژوئن، احتمال افزایش نرخ بهره در نشست بعدی فدرال رزرو کاهش یافت اما با تشدید مجدد جنگ و افزایش قیمت نفت، انتظارات بازار بهسرعت تغییر کرد و احتمال افزایش نرخ بهره دوباره روند صعودی به خود گرفت.
این تغییر انتظارات صرفاً یک جابهجایی آماری نیست، بلکه بیانگر زنجیرهای از نگرانیهای اقتصادی است که از بازار انرژی بر اثر بسته شدن تنگه هرمز و عملیات انصارالله یمن در تنگه بابالمندب آغاز شده و تا بازار اوراق بدهی، نظام بانکی، بازار سهام، هزینه استقراض دولت و حتی رشد اقتصادی آمریکا امتداد مییابد. به همین دلیل هر دولتی در آمریکا، صرفنظر از گرایش سیاسی آن، نسبت به افزایش انتظارات نرخ بهره حساس است، زیرا افزایش نرخ بهره میتواند هزینههای مالی و سیاسی سنگینی به همراه داشته باشد.
نمودار بلومبرگ چه چیزی را نشان میدهد؟
در ابتدای ماه ژوئیه، انتشار گزارش تورم کمتر از انتظار، باعث شد فعالان بازار تصور کنند فشارهای تورمی در حال کاهش است. نتیجه طبیعی این برداشت، کاهش احتمال افزایش نرخ بهره توسط فدرال رزرو بود. این روند اما دوام چندانی نداشت، چراکه با شروع دوباره جنگ و حملات سنگین ایران به منافع آمریکا در منطقه و نیز عملیات انتقامجویانه مقاومت یمن علیه سعودیهای متجاوز در تنگه بابالمندب و قطع صادرات عربستان از بندر ینبع و در نتیجه رشد قیمت نفت، معاملهگران دوباره برآورد کردند که فشارهای تورمی ممکن است بازگردد. بنابراین احتمال افزایش نرخ بهره که تا حوالی ۱۰ درصد سقوط کرده بود، طی چند روز به بیش از ۳۰ درصد رسید. این تغییر سریع نشان میدهد بازارها همچنان نفت را مهمترین عامل تورم آینده آمریکا میدانند.
چرا نفت تا این اندازه برای فدرال رزرو اهمیت دارد؟
اقتصاد آمریکا اگرچه تولیدکننده بزرگ نفت است اما قیمت جهانی نفت همچنان یکی از مهمترین متغیرهای تعیینکننده تورم داخلی محسوب میشود.
افزایش قیمت نفت از چند مسیر اقتصاد آمریکا را تحت تأثیر قرار میدهد:
- افزایش قیمت بنزین
- افزایش هزینه حملونقل
- افزایش قیمت مواد اولیه صنایع
- افزایش هزینه تولید کالاها
- افزایش هزینه خدمات
- افزایش انتظارات تورمی خانوارها و بنگاهها.
زمانی که مردم و شرکتها انتظار تورم بیشتری داشته باشند، رفتار اقتصادی خود را تغییر میدهند؛ کارگران دستمزد بالاتر مطالبه میکنند، شرکتها قیمتها را زودتر افزایش میدهند و سرمایهگذاران نرخ بازده بیشتری مطالبه میکنند. در چنین شرایطی، حتی اگر تورم فعلی هنوز بالا نرفته باشد، خود انتظارات تورمی میتواند تورم آینده را تقویت کند. به همین دلیل فدرال رزرو تنها به تورم امروز نگاه نمیکند، بلکه به انتظارات بازار نیز توجه ویژه دارد.
نقش تنگه هرمز و بابالمندب در معادله بازارهای آمریکا
2 گلوگاه دریایی هرمز و بابالمندب، بخش بزرگی از تجارت انرژی جهان را پوشش میدهند.
هر گونه اختلال در این مسیرها 3 پیامد اصلی دارد:
- کاهش عرضه مؤثر نفت به بازار جهانی
- افزایش هزینه بیمه و حملونقل
- افزایش ریسک ژئوپلیتیک بازار انرژی.
حتی اگر عرضه واقعی نفت به طور کامل متوقف نشود، صرف افزایش ریسک میتواند قیمت نفت را بالا ببرد، زیرا معاملهگران برای جبران عدم قطعیت، حق بیمه ریسک را وارد قیمتها میکنند. در نتیجه، ادامه تنش یا طولانی شدن درگیریها میتواند انتظارات تورمی را افزایش دهد و فضای تصمیمگیری فدرال رزرو را دشوارترکند.
چرا نرخ بهره بالا برای دولت آمریکا مشکلساز است؟
مهمترین دلیل، حجم بیسابقه بدهی دولت فدرال آمریکاست. دولت آمریکا سالانه هزاران میلیارد دلار اوراق بدهی منتشر میکند. بخش قابل توجهی از این اوراق هر سال سررسید شده و باید با نرخهای جدید تأمین مالی شوند. از این رو اگر نرخ بهره افزایش یابد:
- اوراق جدید با بهره بیشتری منتشر میشوند.
- هزینه بهره بودجه فدرال افزایش مییابد.
- کسری بودجه بزرگتر میشود.
- نیاز به استقراض جدید بیشتر میشود.
در واقع هر افزایش نرخ بهره میتواند بار مالی قابل توجهی بر بودجه دولت تحمیل کند، زیرا بدهیهای سررسیدشده باید با نرخهای بالاتر بازتأمین مالی شوند.
چرا بانکها نگران نرخ بهره بالا هستند؟
افزایش سریع نرخ بهره معمولاً ارزش اوراق قدیمی با نرخ پایین را کاهش میدهد. بانکها بخش مهمی از داراییهای خود را در قالب همین اوراق نگهداری میکنند.
در نتیجه:
- ارزش دارایی بانکها کاهش مییابد.
- زیان تحققنیافته افزایش پیدا میکند.
- در صورت خروج سپردهها، بانک مجبور به فروش دارایی با زیان میشود.
نمونه بارز این وضعیت در بحران بانکهای منطقهای آمریکا سال ۲۰۲۳ مشاهده شد که افزایش سریع نرخ بهره، ارزش پرتفوی اوراق برخی بانکها را کاهش داد و در کنار خروج سپردهها، به ورشکستگی چند مؤسسه مالی انجامید.
چرا دولت آمریکا نسبت به افزایش انتظارات نرخ بهره حساس است؟
افزایش انتظارات نرخ بهره لزوماً به معنای افزایش قطعی نرخ بهره نیست اما فضای تصمیمگیری فدرال رزرو را تغییر میدهد. اگر بازارها انتظار تورم بالاتر داشته باشند، بانک مرکزی برای حفظ اعتبار خود ممکن است ناچار شود سیاست پولی انقباضیتری اتخاذ کند یا دستکم کاهش نرخ بهره را به تعویق
بیندازد.
برای دولت آمریکا چنین وضعیتی چند پیامد همزمان دارد:
- افزایش هزینه استقراض دولت
- تضعیف بازار سهام
- افزایش هزینه تأمین مالی شرکتها
- کند شدن رشد اقتصادی
- افزایش احتمال فشار بر نظام بانکی
- دشوارتر شدن مدیریت کسری بودجه.
از این منظر، هر عاملی که موجب جهش پایدار قیمت نفت و افزایش انتظارات تورمی شود، میتواند فشار اقتصادی قابل توجهی بر دولت وارد کند.
بازار اوراق؛ قلب نظام مالی آمریکا
بازار اوراق خزانه آمریکا بزرگترین بازار مالی جهان است. تقریباً تمام نرخهای بهره اقتصاد آمریکا از بازده اوراق خزانه الهام میگیرند:
وام مسکن، وام خودرو، وام شرکتها، اوراق شرکتی و نرخ تنزیل پروژههای سرمایهگذاری. هر چه نرخ بازده اوراق خزانه بالاتر برود، هزینه تأمین مالی کل اقتصاد افزایش پیدا میکند.
در نتیجه:سرمایهگذاری کاهش مییابد، رشد اقتصادی کند میشود و اشتغال تحت فشار قرار میگیرد.
اثر نرخ بهره بر بازار سهام آمریکا
ارزش شرکتها بر اساس جریان سودهای آینده محاسبه میشود. هر چه نرخ بهره بالاتر باشد، ارزش فعلی این سودهای آینده کمتر میشود. به همین دلیل معمولاً افزایش نرخ بهره موجب کاهش ارزش سهام میشود. این مساله بهویژه برای شرکتهای فناوری که بخش عمده ارزش آنها مبتنی بر سودهای آینده است، اهمیت بیشتری دارد. افت بازار سهام نیز میتواند از طریق کاهش ثروت خانوارها، مصرف را کاهش داده و رشد اقتصادی را تضعیف کند.
آیا کاهش تنشهای منطقهای میتواند به کاهش فشار بر فدرال رزرو کمک کند؟
در سطح نظری، کاهش ریسکهای ژئوپلیتیک میتواند از مسیر کاهش فشار بر بازار انرژی، به تثبیت یا کاهش قیمت نفت کمک کند. اگر این روند پایدار باشد، ممکن است انتظارات تورمی نیز تعدیل شود و فدرال رزرو در صورت سازگار بودن سایر شاخصهای اقتصاد کلان، فضای بیشتری برای سیاست پولی انبساطی یا حداقل خودداری از افزایش نرخ بهره داشته باشد.
جمع بندی
نمودار بلومبرگ بهخوبی نشان میدهد بازارهای مالی، تشدید تنشهای ایران و آمریکا و مخصوصا انسداد تنگه هرمز توسط دستان پرتوان جمهوری اسلامی ایران و اعمال محدودیت بر تنگه مهم بابالمندب توسط مجاهدان انصارالله یمن را عاملی برای افزایش قیمت نفت و در نتیجه افزایش ریسک تورم و همچنین افزایش احتمال سیاست پولی انقباضیتر از سوی فدرال رزرو آمریکا تلقی کردهاند. این واکنش از آن جهت اهمیت دارد که نرخ بهره در آمریکا تنها یک ابزار کنترل تورم نیست، بلکه متغیری کلیدی برای هزینه استقراض دولت، ارزش بازار اوراق، قیمت داراییهای مالی، سلامت نظام بانکی و چشمانداز رشد اقتصادی به شمار میرود.
در چنین شرایطی طبیعی است که هر دولتی در آمریکا انگیزه داشته باشد از بروز شوکهای پایدار در بازار انرژی که میتوانند انتظارات تورمی را تشدید کنند، پرهیز کند. از این رو میتوان گفت اینکه ترامپ در ظاهر جنگ را متوقف کرده به این علت است که احتمال افزایش نرخ بهره توسط فدرال رزرو در اجلاس آتی آن، روند شدیدا صعودی پیدا کرده است و میخواهد با توقف ظاهری جنگ این ریسک بزرگ را پشت سر بگذارد.