امیر حمزهنژاد: در میان تحولات شتابان منطقه، شاهد انعقاد پیمان نظامی ـ دفاعی سهجانبه عربستان، ترکیه و پاکستان بودیم که روز جمعه به امضای سران این کشورها رسید. این پیمان اگرچه سر و صدای زیادی به پا کرد اما در حوزه عملیاتی دارای شبهاتی خصوصا میان افکار عمومی منطقه است.
انعقاد پیمان مکه در میانه اضمحلال ناتو
نکته اساسی و اولیه چنین پیمان دفاعی آن است که در حال حاضر مهمترین پیمان نظامی اینچنینی جهان یعنی ناتو که بسیاری از کشورها سعی دارند آن را به عنوان الگوی پیمانهای دفاعی خود قرار دهند، در وضعیت اضمحلال و تقلیل جایگاه قرار دارد.
سازمان آتلانتیک شمالی این روزها به سبب اختلاف در منافع کشورهای غرب از جمله آمریکا و اتحادیه اروپایی با مشکلات متعددی روبهرو است. ناتو این روزها خود را دچار 2 جنگ مهم میبیند. از یک سو جنگ اوکراین و روسیه در این حوزه بسیار قابل توجه است که به ضعف و انحطاط اروپا منجر شده است.
این جنگ اروپا را خصوصا در حوزه اقتصادی بسیار تحت فشار قرار داده است. هزینه جنگ اوکراین برای اروپا بسیار بالاست. حتی تحریمهایی که اروپا علیه روسیه بهویژه در حوزه انرژی عملیاتی کرد، مثل یک بومرنگ به خود اروپا برگشته و مشکلات متعددی برای صنایع کشورهایی مثل آلمان ایجاد کرده است.
ترامپ حتی زمانی که به ریاستجمهوری دوره دوم خود نرسیده بود، بارها عنوان میکرد اروپا باید هزینه دفاعیاش را خودش پرداخت کند و تا امروز با وجود کمکهای نظامی آمریکا، اوکراین به مشکلی عظیم برای غرب بدل شده است. در همین گیر و دار آمریکا جنگ تحمیلی را علیه کشورمان آغاز کرد و بارها در این حین دست یاری به سمت اروپا دراز کرد اما این دست همواره از سوی اروپا پس زده شد.
اروپایی که در جنگ با اوکراین با مشکلات جدی روبهرو است، در مقابل ایران نمیتواند حرفی برای گفتن داشته باشد. از سوی دیگر آمریکا بار عظیمی از ناتو را به دوش میکشد و گفته میشود 80 درصد ناتو یعنی آمریکا و ترامپ از این موضوع بسیار ناراحتند و ناتو با این دست مشکلات جدی روزهایی جنجالی را طی میکند.
پیمان دفاعی حفاظت امنیتی از عربستان؟
با همین تجربه منفی حالا شاهد آن هستیم سعودی که پیشتر با خود آمریکا روابط نظامی خاصی داشته، به سمت کشورهای منطقه از جمله پاکستان و ترکیه رفته است.
اگر به کمی قبلتر رجوع کنیم، عربستان حتی خواهان خرید هواپیماهای جنگنده «اف 35» بود که با سر و صدای بسیاری نیز همراه شد اما با وجود همه هزینهها حالا بعد از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، این کشور نقطه ضعف عظیمی را در خود احساس میکند که به سمت کشورهایی مثل ترکیه و پاکستان برای انعقاد پیمان دفاعی رفته است.
واقعیت این پیمان دفاعی را میتوان پیمان دفاعی حفاظت از عربستان نام نهاد. اگرچه اختلافات عربستان با یمن پایه این پیمان دفاعی است اما با نگاهی به وزن این 3 کشور بهخوبی میتوان دریافت سعودی از نظر دفاعی پایینتر از 2 کشور دیگر قرار دارد و پولپاشی عربستان قرار است در اوزان مختلف این کشورها تعادل ایجاد کند. بر همین اساس این پیمان دفاعی بیشتر یک پیمان تجاری توصیف میشود؛ پیمانی که در آن قرار است عربستان منبع مالی باشد و 2 کشور دیگر در این حیطه به عنوان تاجر دفاعی در آن حضور یابند.
پیمان دفاعی مصر و عربستان چه شد؟
اگر نگاهی به گذشته بیندازیم، عربستان با کشورهایی مثل مصر هم در برابر یمن دست به انعقاد یک پیمان دفاعی دوجانبه زده بود. در همان زمان نیز این پیمان دفاعی با سر و صدای زیادی منعقد شد اما ناهماهنگی منافع باعث شد کمکهای مالی عربستان به مصر قطع شود. موضوع قطع کمک 30 میلیارد دلاری عربستان به مصر یکی از این موارد بود. «سرحان العتیبی» استاد علوم سیاسی دانشگاه ملک سعود در این باره عنوان میکند: «مصر در محور روسیه، ایران و سوریه قرار گرفته و سیاستهای کنونی این کشور بیارتباط با این محور نیست». به گفته ناظران سیاسی مصر خود را یک طرف مستقل خصوصا در حوزه نظامی معرفی کرده است؛ موضوعی که نشان میدهد به وقت عملیاتی کردن مفاد پیمانهای نظامی، طرفین بیشتر به منافع اساسی خود مینگرند تا انجام تعهدات پیمان.
در ماجرای ائتلاف نظامی دریایی عربستان در دریای سرخ نیز مصر از حضور در این ائتلاف امتناع ورزید. با وجود رایزنیها و فشارهای سعودی برای پیوستن قاهره به ائتلاف دریایی چندملیتی جدید در دریای سرخ، یک منبع آگاه مصری فاش کرد قاهره تحفظات جدی خود را نسبت به ورود نظامی به این ائتلاف ابلاغ کرده است. مصر تاکید کرد دکترین سیاست خارجی این کشور بر عدم دخالت در عملیات نظامی فرامرزی و پرهیز از اقدامات تنشزا استوار است و هر گونه تصمیم نهایی نیز نیازمند بررسیهای دقیق قانونی و اخذ موافقت پارلمان خواهد بود.
عدم تضمین اجرای مفاد پیمان مکه
آنچه در این میان حائز اهمیت است، عدم توانایی و تضمین و قدرت عربستان برای ملزم کردن کشورهای همپیمان به اجرای تعهداتشان است؛ موضوعی که در این پیمان سهجانبه دفاعی نیز مورد توجه قرار میگیرد.
در فضای منطقهای که تهدیدات بالقوه در آن واحد ممکن است بالفعل شود، کشورهای مختلف ریسک کمتری در حوزه نظامی میکنند. خصوصا اینکه وزن نظامی و توان طرف مقابل نیز در حد بسیار بالایی باشد. از این جهت با توجه به تجربه منفی عربستان در برابر مصر، کشورهای دیگر از جمله ترکیه و پاکستان نیز میتوانند رهرو راه کشوری مثل مصر باشند و عربستان در این حوزه توانایی اعمال و الزام این کشورها را نخواهد داشت.
سوال این است: مگر سود این کشورها در حوزه نظامی چقدر است که قرار باشد ریسکهای بالای امنیتی را بپذیرند؟
در این حوزه، به وقت زورآزمایی دیده میشود که مثلا کشوری همچون یمن که عربستان منازعه جدید و رودررویی با این کشور دارد، توان مقابله با کشوری مثل آمریکا را دارد؛ از این جهت کشورهایی که از نظر نظامی توان کمتری از آمریکا دارند تا کجا میتوانند برای عربستان آورده نظامی داشته باشند؟ هر چند این کشورها بدشان نمیآید منافع مالی در این حوزه عاید خود کنند. از این جهت بازنده اصلی چنین پیمانهایی کشورهای ضعیفتر در حوزه نظامی هستند؛ هر چند این پیمانها برای دفاع از همین کشورها تدارک دیده شده است.
امنیت خریدنی است یا باید درونزا باشد؟
از همین رو نکته مهم این است که پیمان بستن برای وابستگی نظامی به کشورها به هر جهت نمیتواند منافع آنان را تامین کند. از این رو این پیمانها تنها باعث هدررفت سرمایه مالی کشورهایی مثل عربستان خواهد شد.
بنابراین این نوع پیمانهای نظامی غیر از وابستگی و ضعف نظامی برای کشورهای مختلف سودی نخواهد داشت و اصل بر قدرت دفاعی درونزا برای مقابله با دشمن است؛ موضوعی که قطعا ایران آن را به دنیا اثبات کرده است.
در زمانی که پیمان دفاعی ناتو روزهای ضعف خود را طی میکند، به نظر نمیرسد پیمان مکه بتواند برای طرفین عایدی زیادی داشته باشد.
سعودی به عنوان یک کشور که در حوزه نظامی توان حفاظت کامل از خود را ندارد، گویا مجبور است با چنین پیمانهایی برای خود درصدی از امنیت را از بیرون خریداری کند اما در بلندمدت این پیماننامههای دفاعی تنها به باج یکطرفه تبدیل میشود.
اخیرا عنوان شده در یکی از بزرگترین قراردادهای نظامی تاریخ غرب آسیا، آمریکا مجوز فروش 5250 موشک رهگیر از نوع پاتریوت و تاد به بحرین، کویت، قطر و امارات را صادر کرده است؛ تجهیزاتی که قطعا برای آمریکا سودآور خواهد بود اما برای این کشورها خصوصا در جنگ تحمیلی سوم نشان داد به هیچوجه امنیت را به ارمغان نخواهد آورد و حتی باعث ناامنی آنها خواهد شد. حالا همین راه منفی را عربستان برای کشورهای دیگر نیز باز کرده و پیمانهای ضعیفتری منعقد میکند.
پیمان مکه دفاعی یا تجاری؟
ارسال نظر
تازه ها