هشدار قبل از مجازات

حسین کیامنش: وعده‌ای که اخیرا دبیر شورای عالی امنیت ملی درباره واکنش تهران به محاصره اقتصادی آمریکا مطرح کرد، حالا نشانه‌های عملی شدن را می‌یابد. سردار سرلشکر محسن رضایی تأکید کرده بود ایران در برابر محاصره اقتصادی آمریکا تماشاگر نخواهد بود و برای مواجهه با این وضعیت برنامه دارد؛ برنامه‌ای که به نظر می‌رسد بخشی از آن قرار است در آبراه راهبردی هرمز اجرایی شود.
قرار گرفتن ۴۵ فروند نفتکش و شناور حامل انرژی در فهرست سیاه ایران، آن هم با اعلام صریح جریمه، توقیف و ضبط محموله، همچنین هشدار درباره مجازات شناورهایی که در انتقال محموله این کشتی‌ها مشارکت کنند، صرفا یک اقدام دریایی معمول نیست.

 ده‌ها نفتکش در فهرست سیاه ایران
بر اساس اطلاعیه‌ای که روز گذشته از سوی نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس در شبکه اجتماعی ایکس منتشر شد، ایران ۴۵ فروند نفتکش را به دلیل نقض قوانین و مقررات عبور از تنگه هرمز در فهرست سیاه قرار داد.
در این اطلاعیه تصریح شده شناورهای قرارگرفته در فهرست مشمول اقدامات تنبیهی خواهند بود و برای آنها جریمه نقدی، توقیف و حتی ضبط کامل محموله در نظر گرفته شده است. به این ترتیب، ایران تنها به اعلام ممنوعیت عبور این شناورها بسنده نکرده، بلکه برای نقض مقررات خود هزینه‌های مستقیم و سنگینی تعیین کرده است؛ هزینه‌ای که می‌تواند برای مالکان کشتی‌ها، صاحبان محموله‌ها و شرکت‌های حمل‌ونقل به یک عامل بازدارنده جدی تبدیل شود.
فهرست منتشرشده نیز شامل ابرنفتکش‌های حمل نفت خام، نفتکش‌های حمل گاز طبیعی مایع‌‌شده، نفتکش‌های حمل گاز مایع نفتی، شناورهای حمل فرآورده‌های نفتی و سایر شناورهای مشابه است. نکته مهم‌تر آنکه در میان این شناورها نام کشتی‌هایی متعلق به برخی شرکت‌های بزرگ منطقه‌ نیز دیده می‌شود.
بر اساس همان اطلاعیه، بخشی از شناورهای نامبرده متعلق به شرکت «ادناک لجستیک و حمل‌ونقل» امارات، شرکت زیرمجموعه آن یعنی «نویگیت تانکرز» و شرکت ملی کشتیرانی سعودی «بحری» هستند. بنابراین تصمیم تهران صرفا متوجه شناورهای متعلق به شرکت‌های غربی یا آمریکایی نیست، بلکه هر شناوری مقررات تعیین‌‌شده برای تردد در تنگه هرمز را نقض کند، می‌تواند در معرض اقدامات تنبیهی قرار گیرد. اهمیت اطلاعیه اما به همین ۴۵ کشتی محدود نمی‌شود. نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس هشدار داد هر شناوری که در عملیات انتقال محموله از کشتی به کشتی یا همان «Ship-to-Ship Transfer» با شناورهای موجود در این فهرست مشارکت کند نیز ممکن است به فهرست سیاه اضافه شود.
تهران پیش از این اعلام کرده بود مالکان و اپراتورهای کشتی‌ها برای عبور از تنگه هرمز باید مجوزهای لازم را از مراجع ایرانی دریافت کنند و هزینه‌های مرتبط با تأمین امنیت و سایر خدمات دریایی را نیز بپردازند. بنابراین فهرست جدید را می‌توان بخشی از سازوکار اجرایی همین سیاست دانست؛ سیاستی که بر اساس آن عبور از تنگه دیگر یک مسیر کاملا رایگان و بدون هزینه برای همه کشتی‌ها تلقی نمی‌شود.
همزمان نهاد مدیریت خلیج فارس از صاحبان محموله‌ها خواست پیش از هرگونه عبور از منطقه، فهرست به‌روزشده شناورهای غیرمجاز را بررسی کنند. حتی برای شناورهایی که خواهان حذف نام خود از فهرست هستند نیز مسیری تعیین شده و آنها باید درخواست خود را همراه با توضیحات مربوط به مراجع دریایی ایران ارائه کنند.
هرمز پیش از آغاز جنگ اخیر، روزانه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت را از خود عبور می‌داد و یک‌پنجم نفت دنیا و بخش قابل توجهی از گاز طبیعی مایع مورد نیاز بازار جهانی از این مسیر عبور می‌کرد. در چنین شرایطی، قرار گرفتن یک نفتکش در فهرست سیاه و تهدید آن به توقیف یا ضبط محموله، برای شرکت‌های کشتیرانی و بیمه‌گران یک موضوع بسیار بااهمیت است. حتی اگر یک شرکت بتواند از نظر فنی کشتی خود را وارد تنگه کند، ریسک توقیف، جریمه یا از دست دادن محموله می‌تواند محاسبات اقتصادی آن را کاملا تغییر دهد.
به همین دلیل، تهران در حال تبدیل کردن «هزینه عبور بدون هماهنگی با ایران» به یک متغیر واقعی در محاسبات شرکت‌های کشتیرانی است. کافی است مالکان کشتی‌ها به این نتیجه برسند عبور بدون هماهنگی، از نظر اقتصادی و حقوقی بیش از منافع آن برای‌شان هزینه دارد.

تحریم بزرگ آمریکا و پاسخ در همان میدان
نکته قابل توجه دیگر، زمان اعلام این فهرست است. این تصمیم درست در روزی اعلام شد که دولت تروریست آمریکا خود را برای اجرای دور جدیدی از فشارهای اقتصادی علیه ایران آماده می‌کند و وزیر خزانه‌داری آن کشور وعده داده بود آنچه واشنگتن «شدیدترین تحریم‌های تاریخ» علیه جمهوری اسلامی می‌خواند، کلید بخورد.
اگر واشنگتن تلاش می‌کند کشتی‌ها، شرکت‌ها و شبکه‌های تجاری مرتبط با ایران را هدف قرار دهد، تهران نیز می‌تواند از موقعیت جغرافیایی و قدرت خود در هرمز برای افزایش هزینه فعالیت بخشی از همین شبکه‌های تجاری و انرژی استفاده کند.
البته این تحولات را باید در چارچوب وضعیت تنگه هرمز از زمان آغاز جنگ تجاوزکارانه آمریکا علیه ایران در 9 اسفند دید. حالا 6 ماه از آغاز جنگ می‌گذرد و در این مدت تنگه هرمز به یکی از مهم‌ترین صحنه‌های تقابل تهران و واشنگتن تبدیل شده است.
ایران با تکیه بر موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد خود، توان موشکی، پهپادی و دریایی، همچنین اشراف بر سواحل شمال تنگه، توانسته است کنترل عملی خود بر تردد کشتی‌ها را حفظ کند.
در طرف مقابل، آمریکا طی ماه‌های گذشته تلاش کرده با استفاده از قدرت نظامی خود، تردد در هرمز را به وضعیت قبل از جنگ بازگرداند اما این تلاش‌ها تاکنون نتوانسته به نتیجه‌ای که واشنگتن می‌خواست منجر شود. دلیل این ناکامی را باید تا حد زیادی در ویژگی‌های جغرافیایی هرمز جست‌وجو کرد. تنگه ۹۰ مایل طول دارد و ایران در شمال آن، در امتداد ساحلی قرار گرفته که امکان استقرار و استفاده از موشک‌های دقیق، پهپادها و شناورهای تهاجمی را فراهم می‌کند. در چنین محیطی، ایران لزوما برای متوقف کردن کامل تردد به حمله مستقیم به تک‌تک کشتی‌ها نیاز ندارد. کافی است ریسک حمله به سطحی برسد که شرکت‌های خصوصی کشتیرانی حاضر نباشند جان خدمه و محموله‌های خود را در معرض آن قرار دهند. از این منظر، محاصره اقتصادی دریایی آمریکا علیه ایران را می‌توان آخرین تلاش واشنگتن برای تغییر این معادله دانست؛ تلاشی برای فشار بر تجارت و درآمدهای ایران و در نهایت گرفتن ابتکار عمل هرمز از تهران. هرچند شواهد موجود نشان می‌دهد این فشار نتوانسته و نمی‌تواند کنترل عملی تنگه را از دست ایران خارج کند.

نیویورک‌تایمز: باید واقعیت هرمز را پذیرفت
روزنامه آمریکایی نیویورک‌تایمز در مطلبی که دیروز با عنوان «بگذارید ایران تنگه هرمز را کنترل کند» منتشر کرد، برخلاف رویکرد رسمی دولت آمریکا، استدلال کرد آمریکا قادر نیست تنگه هرمز را به طور کامل باز کند، بنابراین واشنگتن باید با واقعیت جدید کنار بیاید.
این مقاله صراحتا نتیجه گرفت تنگه باید دوباره باز شود، حتی اگر این مساله به معنای آن باشد که ایران برای عبور کشتی‌ها عوارض دریافت کند. نویسنده این وضعیت را برای آمریکا یک شکست می‌داند اما در عین حال معتقد است در شرایط فعلی، این «کم‌هزینه‌ترین گزینه» آمریکاست.
استدلال نیویورک‌تایمز بر یک واقعیت اساسی بنا شده است: ایران برای ایجاد اختلال در تردد کشتی‌ها مجبور نیست تمام تنگه را به شکل فیزیکی مسدود کند. موقعیت جغرافیایی هرمز و توانایی ایران در استفاده از موشک، پهپاد و شناورهای تهاجمی باعث شده خطر عبور از منطقه برای شرکت‌های خصوصی به یک مساله دائم تبدیل شود. حتی یک توافق سیاسی با تهران نیز الزاما این ریسک را برای همیشه از بین نخواهد برد.
رسانه آمریکایی همچنین به هزینه‌های سنگین تلاش بلندمدت آمریکا برای باز نگه داشتن هرمز اشاره کرد. از نگاه نویسنده، ادامه عملیات ارتش آمریکا برای انتقال نفت از این مسیر، علاوه بر افزایش احتمال تلفات نظامیان آمریکایی، هزینه زیادی را بر دوش مالیات‌دهندگان آن کشور خواهد گذاشت؛ آن هم در شرایطی که کشورهای مصرف‌کننده و صادرکننده نفت می‌توانند خودشان هزینه عبور امن از تنگه را پرداخت کنند. نکته جالب مقاله نیویورک‌تایمز آن است که تصریح می‌کند اگرچه تثبیت کنترل ایران بر تنگه هرمز برای ایالات متحده مطلوب نیست اما آمریکا و دنیا هر چه زودتر باید این واقعیت جدید را بپذیرند.