به مذاکرات اتکا نکنید

گروه سیاسی: در شرایطی که ایالات متحده همزمان با آغاز مذاکرات غیرمستقیم، با افزایش حضور و تجهیزات نظامی در منطقه تلاش دارد از ابزار تهدید برای اعمال فشار بر ایران استفاده کند، وزیر امور خارجه کشورمان تأکید کرد کشور نباید اداره خود را به مذاکرات گره بزند. به گفته سیدعباس عراقچی، هر نهاد و دستگاهی باید مستقل از گفت‌وگوها وظیفه ذاتی خود را انجام دهد؛ رویکردی که بر احتیاط نسبت به خوش‌بینی به مذاکرات و ضرورت آمادگی همزمان سیاسی، اقتصادی و نظامی دلالت دارد. وی صبح دیروز در کنگره ملی سیاست خارجی و تاریخ روابط خارجی که در مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه برگزار شد، این مواضع را مطرح کرد. این نشست ۲ روزه با حضور دیپلمات‌ها و اساتید دانشگاه، به بررسی تاریخ روابط ایران با کشورها و نظام بین‌الملل اختصاص دارد و چهره‌هایی چون کمال خرازی، رئیس شورای راهبردی روابط خارجی و علی‌اکبر صالحی، وزیر اسبق امور خارجه نیز در آن حضور دارند. وزیر امور خارجه در این نشست، با نگاهی به وضعیت جهانی تلاش کرد چارچوب فکری خود به عنوان وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران درباره نسبت «قدرت»، «دیپلماسی» و «مذاکره» را تشریح کند؛ چارچوبی که در نهایت به یک گزاره محوری ختم می‌شود: کشور نباید معطل مذاکرات بماند. عراقچی در ابتدای تحلیل خود، وضعیت فعلی نظام بین‌الملل و اقدامات آمریکا را بازگشت به «قانون جنگل» توصیف کرد و گفت: در چنین وضعیتی، هر کس قوی‌تر است، اراده خود را بر دیگران تحمیل می‌کند. به گفته او، در این قانون نانوشته، ضعیف‌ها پایمال می‌شوند و قوی‌ها باقی می‌مانند. او با تأکید بر همین منطق افزود چاره‌ای جز قوی شدن وجود ندارد و اگر کشوری ضعیف باشد، پایمال خواهد شد. عراقچی این وضعیت را همان اصل «صلح از طریق زور» که توسط ترامپ دنبال می‌شود دانست و تصریح کرد اگر کشوری زور و قدرت نداشته باشد، صلح مطلوب خود را به دست نخواهد آورد و در نهایت، صلح مورد نظر دیگران به او تحمیل می‌شود. وزیر امور خارجه در ادامه سخنانش، «قدرت مقاومت» را یکی از مهم‌ترین رموز قوی شدن دانست؛ توان ایستادگی در برابر فشارها. او با مثالی روشن گفت اگر ناوگان نظامی اطراف شما مستقر شود و شما بلافاصله بگویید «بسیار خب! چه می‌خواهید تا بدهم»، عملاً کار تمام است و عقب‌نشینی آغاز می‌شود؛ عقب‌نشینی‌ای که به اذعان عراقچی، مشخص نیست تا کجا ادامه پیدا کند. عراقچی تأکید کرد چنین رفتاری، طرف مقابل را به ادامه فشار و مطالبه امتیازات بیشتر تشویق می‌کند و نتیجه‌ای جز تضعیف موقعیت کشور ندارد. او در بخش دیگری از سخنانش، این نوع فشار و تهدید را نشانه بازگشت سیاست‌های استعماری قدیم دانست. به گفته عراقچی، اگر کشوری نتواند بایستد و از مواضع خود کوتاه بیاید، در عمل وارد مسیری می‌شود که پایان آن قابل پیش‌بینی نیست. در عین حال، وزیر امور خارجه تلاش کرد میان ایستادگی و رفتار غیرعقلانی تمایز قائل شود و گفت منظور از نترسیدن، انجام کارهای غیرخردمندانه نیست. او تأکید کرد تدبیر، عقلانیت و دیپلماسی در این شرایط کاملا ضروری است و دیپلماسی هوشمندانه باید همزمان با ایستادگی مورد استفاده قرار گیرد. عراقچی در یکی از صریح‌ترین بخش‌های سخنانش گفت ترسیدن در شرایط فعلی، سمی مهلک است. به گفته وی، اگر کشوری بترسد و کوتاه بیاید و آنگونه که برخی توصیه می‌کنند تنازل کند، این تنازل پایانی نخواهد داشت. به همین دلیل بود که وزیر امور خارجه دوباره هشدار داد حتی یک عقب‌نشینی کوچک می‌تواند آغاز زنجیره‌ای از عقب‌نشینی‌ها باشد که مهار آن دشوار خواهد بود. عراقچی در جمع‌بندی این بخش از سخنانش گفت اگر از من پرسیده شود بزرگ‌ترین چالش امروز کشور چیست، پاسخ من «چالش ایستادگی» است. او تأکید کرد این ایستادگی فقط بر عهده نیروهای مسلح نیست، بلکه دولت، نهادهای مسؤول تأمین توان اقتصادی و معیشت مردم و دستگاه دیپلماسی همگی در آن نقش دارند. به گفته عراقچی، دیپلماسی باید بتواند پرچم جمهوری اسلامی را در سراسر جهان برافراشته نگه دارد، از مواضع کشور دفاع کند و بر حقوق مردم ایران بایستد. وی در پاسخ به پرسشی درباره علت دشمنی افراطی ایران با غرب و آمریکا گفت سؤال درست این است: چرا آمریکا دشمنی افراطی با ایران دارد؟ او برای پاسخ به این پرسش، به تجربه پرونده هسته‌ای اشاره کرد و گفت ایران در عرصه دیپلماسی کوتاهی نکرد. به گفته او، مذاکرات مستقیم و فشرده‌ای با آمریکا انجام شد؛ مذاکراتی که گاه تا صبح ادامه داشت و در نهایت به توافق برجام انجامید. عراقچی یادآوری کرد پس از اجرای توافق از سوی ایران، این آمریکا بود که از آن خارج شد و پرسید: آیا این مساله تقصیر ایران بود؟!
* مذاکرات خرداد و جنگ
وزیر امور خارجه همچنین به مذاکرات ۸ ماه قبل اشاره کرد و گفت ایران به‌رغم همه اتفاقات، وارد گفت‌وگو شد اما در میانه مذاکرات، مورد حمله قرار گرفت. عراقچی در ادامه این پرسش را مطرح کرد: آیا این موضوع ناشی از نوع مذاکره بود و آیا اگر مذاکرات مستقیم بود، چنین اتفاقی رخ نمی‌داد؟
به گفته وزیر امور خارجه، علت اصلی دشمنی آمریکا این است که نمی‌تواند تحمل کند کشوری در برابر فشارهایش بایستد و از حق خود دفاع کند. عراقچی با طرح این سؤال که در یک سال گذشته چه اقدامی علیه ایران انجام نشده؟ به سیاست فشار حداکثری، تحریم‌های متعدد، جنگ‌ها و عملیات‌های شبه‌کودتایی هدایت‌‌شده از بیرون اشاره کرد. او تشریح کرد با وجود همه این اقدامات، طرف مقابل به نتیجه نرسیده و در نهایت مجبور به بازگشت به میز مذاکره شده است. هرچند سرنوشت این مذاکرات هنوز روشن نیست.
* بی‌اعتمادی و اداره کشور بدون انتظار از مذاکره
وزیر امور خارجه در بخش پایانی سخنانش تأکید کرد اعتمادی به آمریکا وجود ندارد و احتمال فریب و فریبکاری حتما باید در نظر گرفته شود. عراقچی تاکید کرد هر دستگاهی باید کار خود را انجام دهد و کشور باید بدون اتکا به مذاکرات و توافقات اداره شود؛ مسیری که به گفته وی، چه مذاکرات به نتیجه برسد و چه نرسد، باید ادامه پیدا کند.
عراقچی همچنین در جریان نشست خبری خود، در پاسخ به این سوال که آیا آمریکا از شروط موشکی و منطقه‌ای در مذاکرات کوتاه آمده است؟ اظهار داشت: موضوع موشکی و مسائل منطقه‌ای هیچ‌گاه در دستور کار مذاکرات نبوده است؛ یعنی وارد نبوده که حالا خارج شده باشد. وی تاکید کرد: موضوع فعلی مذاکرات صرفا هسته‌ای است و به همین شکل ادامه خواهد یافت. 
مجموع سخنان عراقچی در این نشست نشان می‌دهد از نگاه او، در شرایطی که آمریکا همزمان با مذاکره، ابزار تهدید نظامی را فعال کرده است، خوش‌بینی به گفت‌وگوها می‌تواند پرهزینه باشد. بر همین اساس، مذاکره نباید به عامل تعیین‌کننده سرنوشت کشور تبدیل شود و همزمان با فعالیت دستگاه دیپلماسی، نیروهای مسلح و سایر نهادها باید وظایف و آمادگی‌های خود را بدون انتظار از نتیجه مذاکرات پیش ببرند. تأکید مکرر وزیر امور خارجه بر این گزاره که کشور نباید اداره خود را به مذاکرات گره بزند، صرفا یک توصیه فنی دیپلماتیک نیست، بلکه واکنشی به تجربه‌های گذشته و شرایط جاری است؛ شرایطی که در آن آمریکا همزمان با گفت‌وگو، ابزار تهدید نظامی، فشار اقتصادی و جنگ روانی را نیز فعال نگه داشته است. از این منظر، خوش‌بینی به مذاکرات، بدون در نظر گرفتن این واقعیت میدانی می‌تواند به خطای محاسباتی منجر شود؛ آن هم در شرایطی که ایران تجربه جنگ ۱۲ روزه با فریب مذاکره را کسب کرده است. در این چارچوب، مذاکره نه نفی می‌شود و نه تقدیس، بلکه به ‌عنوان یک ابزار در کنار سایر ابزارها تعریف می‌شود؛ ابزاری که می‌تواند پیش برود اما نباید جایگزین مؤلفه‌های اصلی قدرت شود. تأکید عراقچی بر بی‌اعتمادی به آمریکا و احتمال فریبکاری نیز دقیقا در همین چارچوب قابل فهم است؛ چارچوبی که بر اساس آن، تجربه سرنوشت برجام و جنگ 12 روزه، هشداری دائمی درباره هزینه‌های خوش‌بینی افراطی است.