گروه اجتماعی: پس از پرتاب موفقیتآمیز ۳ماهواره ایران پایا (طلوع 3)، ظفر 2 و کوثر 1.5 در ماه گذشته، پنجشنبه 23 بهمن ماهواره «جامجم 1» (با نام ثبتشده بینالمللی «ایران دیبیاس») متعلق به سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران نیز به عنوان نخستین ماهواره زمینآهنگ اختصاصی کشور، با موفقیت از پایگاه فضایی بایکنور قزاقستان به فضا پرتاب شد.
پرتاب پی در پی ماهوارهها نشان میدهد ایران با پشتوانه متخصصان داخلی، در صنعت فضایی از مرحله وابستگی فضایی عبور کرده و اکنون به سطحی از بلوغ فناورانه رسیده است که میتواند پروژههای پیچیده فضایی را با اتکا به توان داخلی طراحی، اجرا و تکرار کند.
توانمندی ایران در ساخت و پرتاب ماهوارههای متعدد تا جایی است که تا قبل از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی هیچ ماهواره ایرانی به فضا پرتاب نشده بود. هماکنون ماهواره مخابراتی «جامجم 1» که گامی راهبردی در توسعه زیرساختهای فنی رسانه ملی محسوب میشود در حالی با پرتابگر پروتون راهی مدار 36 ژئو شد تا نقطه مداری ایران و زیرساخت پخش را تثبیت کند که این افتخار فصل تازهای را در مخابرات فضایی کشور آغاز کرده و جای پای خود را در مدار استراتژیک ژئو (GEO) محکم میکند.
از طرفی انتخاب پرتابگر روسی نشاندهنده درک دقیق واقعیتهای فنی است؛ رسیدن به ارتفاع 36 هزار کیلومتری و تزریق دقیق ماهواره در این مدار، نیازمند قدرتی فراتر از توان فعلی پرتابگرهای کلاس سبک و متوسط داخلی است. در این مأموریت، «جامجم 1» به صورت اشتراکی و همسفر با یک ماهواره هواشناسی روسی (Elektro-L) پرتاب شد تا ضمن کاهش هزینهها، از ضریب اطمینان بالای این سامانه پرتابی بهرهبرداری شود.
انتخاب موشک قدرتمند «پروتون- ام» برای مأموریت «جامجم 1»، نشاندهنده وزن بالا و پیچیدگی فنی این پروژه است. پروتون که در ادبیات فضایی جهان به عنوان «اسب کاری» (Workhorse) و یکی از قابلاعتمادترین پرتابگرهای سنگین تاریخ شناخته میشود، وظیفه رساندن محمولههایی را بر عهده دارد که پرتابگرهای کلاس سبک و متوسط قادر به حمل آنها به ارتفاع 36 هزار کیلومتری نیستند. این موشک با بهرهگیری از موتورهای قدرتمند و بلوک انتقال مداری پیشرفته (Briz-M)، توانایی آن را دارد که پس از غلبه بر جاذبه زمین، محموله را با دقت بالا و طی چندین مرحله سوزش موتور، مستقیماً به مدار انتقال زمینآهنگ (GTO) تزریق کند؛ قابلیتی که ریسک نرسیدن به مدار نهایی را برای نخستین تجربه ایران در این ارتفاع به حداقل رساند.
* پـلی برای عبـور از تحـریم فناوری تا بلوغ پرتابگرهای بومی
استفاده از موشک پروتون فراتر از یک انتخاب فنی، یک «تاکتیک هوشمندانه راهبردی» برای ایران محسوب میشود. در شرایطی که پرتابگرهای بومی کلاس سنگین کشور مانند پرتابگرهای «سیمرغ، ققنوس و سریر» مراحل تحقیق و توسعه خود را برای دستیابی به مدار ژئو طی میکنند،
بهرهگیری از ظرفیت عملیاتی روسیه این امکان را فراهم کرد تا ایران بدون از دست دادن زمان و پیش از انقضای مهلتهای قانونی اتحادیه جهانی مخابرات (ITU)، نقطه مداری 34 درجه شرقی خود را تثبیت کند. در واقع، «پروتون» در این مأموریت نقش یک پل ارتباطی را ایفا کرد تا ایران بتواند پیش از دستیابی کامل به توانمندی پرتاب ماهواره سنگین بومی، «مالکیت و بهرهبرداری» از جایگاه خود در مدار 36 هزار کیلومتری را عملیاتی کرده و انحصار قدرتهای بزرگ در این لایه استراتژیک جو را بشکند.
بهرهگیری از پرتابگر خارجی در این مأموریت، به معنای توقف چرخهای صنعت فضایی داخل نیست، بلکه یک تصمیم راهبردی برای «خرید زمان» است. نکته بسیار حائز اهمیت که نباید در سایه این پرتاب نادیده گرفته شود، تلاش شبانهروزی دانشمندان ایرانی برای توسعه «ماهوارهبرهای سنگین بومی» و فناوری پیچیده «بلوکهای انتقال مداری» است. ایران هماکنون در حال توسعه بلوکهای انتقال مداری (مانند سامان) است که وظیفه دارند ماهواره را از مدارهای پایین تحویل گرفته و به مدار 36 هزار کیلومتری برسانند.
پرتاب اخیر با موشک روسی، فرصتی طلایی ایجاد میکند تا بدون از دست رفتن نقاط مداری و زیرساختهای پخش، زمان لازم برای بلوغ و تست نهایی پرتابگرهای سنگین داخلی و بلوکهای انتقال مداری فراهم شود. در واقع، این یک همکاری تاکتیکی برای پر کردن خلأ موجود تا زمان عملیاتی شدن کامل زنجیره فضایی بومی است.
یکی از حیاتیترین دستاوردهای این پرتاب، حفظ «حق پارکینگ» ایران در فضاست. طبق قوانین سختگیرانه اتحادیه جهانی مخابرات (ITU)، اگر کشوری نتواند در بازههای زمانی مشخص، ماهوارهای در نقاط مداری خود قرار دهد، حق مالکیت آن نقطه را از دست میدهد.
«جامجم 1» قرار است ظرف کمتر از ۳ هفته آینده در موقعیت نهایی «34 درجه شرقی» مستقر شود؛ اقدامی که عملاً سند مالکیت ایران بر این نقطه ارزشمند را زنده نگه میدارد و از مصادره آن توسط رقبا جلوگیری میکند.
برخلاف تصور عمومی، مأموریت «جامجم 1» پخش مستقیم برای دیشهای معمولی خانگی نیست. طبق اعلام معاونت فنی صداوسیما، این ماهواره وظیفه «سیگنالرسانی صوت و تصویر تعاملی» را برای ایستگاههای زمینی بر عهده دارد.
به زبان ساده، این ماهواره نقش یک شاهراه ارتباطی عظیم و امن را بازی میکند که تصاویر را با کیفیت بالا از تهران به فرستندههای سراسر کشور میرساند تا پخش زمینی باکیفیت انجام شود.
دریافت سیگنال این ماهواره نیازمند تجهیزات حرفهای است و هدف اصلی آن، قطع وابستگی زیرساختی صداوسیما به اجاره ماهوارههای خارجی مانند اینتلست و یوتلست است که همواره تیغ تحریم را بالای سر رسانه ملی نگه داشتهاند.
این ماهواره هماکنون در مدار بیضوی انتقال (GTO) رها شده و طبق قوانین مکانیک مداری، قرار نیست بلافاصله در نقطه نهایی مستقر شود. طی ۳ هفته آینده، ماهواره باید با انجام سلسله مانورهای دقیق و روشن کردن موتورهای پیشران خود (Apogee Kick)، مدار خود را اصلاح کرده و از حالت بیضی به دایره کامل در ارتفاع 36 هزار کیلومتری تغییر وضعیت دهد.
در این بازه زمانی 20 روزه، ماهواره علاوه بر تغییر ارتفاع، به آرامی به سمت نقطه هدف یعنی 34 درجه شرقی تغییر مکان (Drift) میدهد. همزمان، تیمهای فنی زمینی وارد فاز LEOP (مراحل اولیه مدارگذاری) میشوند تا تستهای حیاتی نظیر باز شدن کامل پنلهای خورشیدی، سلامت باتریها و کالیبراسیون محموله مخابراتی را انجام دهند.
پرتاب «جامجم 1» ترکیبی از دیپلماسی فناوری و توسعه زیرساخت است. ایران با هوشمندی، ضمن استفاده از ظرفیت شریک راهبردی خود برای رفع نیاز فوری و حفظ نقطه مداری، مسیر توسعه بومی پرتابگرهای سنگین و بلوکهای انتقال مداری را با قدرت ادامه میدهد تا در آینده نزدیک، صعود به مدار 36 هزار کیلومتری با توان کاملاً ایرانی انجام شود.
* بومیسازی ساخت ماهواره در ایران
صنعت فضایی ایران طی سالهای اخیر با پیشرفتهای چشمگیری مواجه بوده است. پیشرفت قابل توجه کشور در ساخت و پرتاب ماهواره طی چند دهه اخیر تا جایی است که تا پیش از انقلاب اسلامی، ایران توانایی پرتاب هیچ ماهوارهای را نداشت.
دکتر داوود زارعیان، کارشناس ارتباطات در گفتوگو با «وطن امروز» اظهار کرد: پیشرفت ایران در فناوری فضایی دنیا را متحیر کرده است، چرا که پیش از انقلاب، ایران فقط یک قرارداد مطالعاتی با کشور شوروی داشت که پس از 10 سال به نتیجه نرسید اما پس از انقلاب ایران توانست با پشتوانه علمی و تکیه بر توان متخصصان کشور نخستین ماهواره را به فضا پرتاب کند.
وی افزود: حرکت در مسیر ساخت و پرتاب ماهواره که از دهه ۷۰ شروع شد موجب شد ایران پس از چند سال جهش قابل توجهی را در ساخت و پرتاب ماهواره تجربه کند به گونهای که اکنون در زمره کشورهای پیشرفته ساخت ماهواره قرار گرفته است و جزو محدود کشورهایی است که در فناوری فضایی دنیا حرفی برای گفتن دارد.
زارعیان خاطرنشان کرد: توجه به این مهم تا جایی است که ایران اکنون برای پرتاب ماهوارهها نیز مسیر پیشرفت را طی میکند، چرا که این فناوری فقط متعلق به چند کشور محدود است و از این ایستگاههای این کشورها ماهوارهها پرتاب میشود. البته ایران توانایی پرتاب ماهوارههای با مقیاص کوچک را دارد.
وی در ادامه افزود: ماهوارههای ایرانی کارایی و کاربردهای خوبی در بخشهای مخابراتی و اطلاعاتی در حوزههای زمینشناسی، آب و هوا، صنعت و معدن دارند و کشور را از وابستگی مبرا کردهاند.
ماهواره «کوثر 1.5» پیامهای گرامیداشت ۲۲ بهمن را مخابره کرد
ماهواره دانشبنیان «کوثر 1.5» همزمان با عبور از فراز ایران، پیامهای ویژه ۲۲ بهمن را دریافت و به ایستگاههای زمینی مخابره کرد که نشاندهنده عملکرد کامل و فعال بودن این ماهواره است. ماهواره کوثر هنگام عبور از فراز ایران، پیامهای «بیستودوم بهمن، صحنه تجلی قدرت و عزت ملتی است که ایستاده است» و «یومالله ۲۲ بهمن مبارک؛ با حضور پرشور خود دشمن را مأیوس کنید» را مخابره کرد. ماهواره کوثر این پیامها را دریافت کرد و آن را به ایستگاههای داخل ایران و کشورهای اطراف در محدوده دید ماهواره مخابره کرد. این اقدام نشاندهنده فعال بودن کلیه زیرسامانههای ماهواره کوثر است. نسخه ارتقایافته دوم ماهواره کوثر با نام «کوثر 1.5» ساختهشده در یکی از شرکتهای دانشبنیان حوزه فضایی روز ۷ دیماه با پرتابگر سایوز به مدار تزریق شد. این ماهواره نسخه تجمیعشده نسل دوم ماهوارههای «کوثر ۱» و «هدهد ۱» به شمار میرود. کوثر 1.5 ترکیب ماموریت تصویربرداری و اینترنت اشیا برای هوشمندسازی کشاورزی است و قرار است با استفاده از تصاویر ماهواره «کوثر 1.5»، تحلیل سلامت گیاه و سایر تحلیلهای مورد نیاز مزارع کشاورزی انجام شود و همچنین به کمک خدمات اینترنت اشیای این ماهواره، به فرآیندهای هوشمندسازی مزارع بویژه در مناطقی که به دلیل فاصله زیاد از شبکههای مخابرات زمینی از پوشش ارتباطی مناسبی برخوردار نیستند، کمک شود.