اعلام وفاداری جمعی

گروه سیاسی: مراسم چهلم حضرت آیت‌الله العظمی امام سیدعلی خامنه‌ای رهبر شهید انقلاب اسلامی روز پنجشنبه بیستم فروردین‌ در حالی در تهران برگزار شد که این آیین را باید امتداد یک حضور 40 روزه و پیوسته از سوی مردم ایران در صحنه خیابان‌ها و میادین اصلی کشور دانست؛ حضوری که از نخستین ساعات پس از شهادت رهبر معظم انقلاب آغاز شد و تا چهلم، بدون وقفه و با اشکال متنوعی از سوگواری، اعلام حمایت از نیروهای مسلح و تاکید بر مقاومت ادامه یافت. در این میان، آنچه مراسم چهلم را از دیگر روزها متمایز می‌کرد، تبدیل این روز به یک نقطه اوج در نمایش همبستگی ملی و تجدید بیعت با مسیر و آرمان‌های رهبر شهید، همچنین تاکید بر همراهی با رهبری جدید بود.
در طول این 40 شبانه‌‌روز، خیابان‌ها و میدان‌های اصلی شهرهای مختلف ایران به صحنه‌ای از حضور مردمی بدل شده بود که همزمان 3 پیام را مخابره می‌کرد: سوگواری برای فقدان یک رهبر، حمایت از نیروهای مسلح در شرایط حساس و اعلام وفاداری به جمهوری اسلامی. اما روز پنجشنبه، این حضور به شکل متمرکزتر و سازمان‌یافته‌تری در تهران و سایر شهرها تجلی یافت. گویی مردم، پس از 40 روز حضور پراکنده اما مستمر، این بار در یک موعد مشخص، اراده جمعی خود را در قالب یک اجتماع عظیم به نمایش گذاشتند. از نخستین ساعات صبح پنجشنبه، میدان جمهوری تهران به عنوان مبدأ این مراسم، شاهد تجمع گسترده مردم و شکل‌گیری دسته‌‌های عزاداری بود. خیابان‌های منتهی به این میدان، به ‌تدریج مملو از جمعیتی شد که از نقاط مختلف شهر خود را به محل آغاز حرکت رسانده بودند. مسیر تعیین‌‌شده برای این آیین، از میدان جمهوری آغاز و تا خیابان کشوردوست، بیت رهبری و مقتل رهبر شهید امت، امتداد داشت. فاصله میان این 2 نقطه، ۸ کیلومتر برآورد می‌شود؛ مسافتی که در طول روز، بارها توسط گروه‌های مختلف مردمی طی شد. ویژگی مهم این مراسم نیز شناور بودن آن در طول روز بود. برخلاف بسیاری از تجمعات که در بازه زمانی محدود برگزار می‌شوند، این آیین از ساعات ابتدایی صبح آغاز شد و تا حدود ساعت 22 ادامه یافت. همین امر موجب شد افرادی که در ساعات مختلف امکان حضور داشتند، بتوانند خود را به مسیر برسانند و در این مراسم شرکت کنند.
به تعبیر دیگر، خیابان‌های میان میدان جمهوری تا مقصد نهایی، در تمام طول روز، شاهد جریان پیوسته‌ای از جمعیت بود که به‌ صورت موجی در حرکت بودند؛ موجی که نه آغاز مشخصی داشت و نه پایانی ناگهانی. یکی از نکات قابل توجه در این مراسم، تنوع چشمگیر عزاداران بود. برخلاف برخی تصورات کلیشه‌ای که چنین تجمعاتی را محدود به گروه‌های خاصی از جامعه می‌دانند، در این مراسم طیف‌های گوناگونی از مردم با ظاهرها، سبک‌های زندگی و گرایش‌های متفاوت حضور داشتند. در کنار زنان محجبه و مردان با ظواهر مذهبی، افرادی با پوشش‌های متفاوت‌تر و حتی کسانی که به ‌طور معمول در چنین فضاهایی دیده نمی‌شوند نیز به چشم می‌خوردند. این تنوع، تصویری از یک اجتماع چندلایه را به نمایش می‌گذاشت که در یک نقطه مشترک، یعنی سوگواری برای رهبر شهید انقلاب و اعلام همبستگی با یکدیگر برای دفاع از کشور، به هم رسیده بودند. این تکثر، تنها در ظاهر شرکت‌کنندگان خلاصه نمی‌شد، بلکه در شیوه‌های عزاداری نیز به‌ وضوح قابل مشاهده بود. دسته‌‌های عزاداری حاضر در مسیر، هر یک با سبک و سیاق خاص خود به سوگواری می‌پرداختند. برخی هیات‌ها با الگوهای سنتی سینه‌زنی و نوحه‌خوانی حضور داشتند، در حالی که گروه‌هایی دیگر با استفاده از دمام‌زنی، فضای متفاوتی ایجاد کرده بودند. در میان جمعیت، دسته‌هایی دیده می‌شدند که به نشانه اوج اندوه، گل‌مالی کرده بودند؛ رسمی که در برخی مناطق کشور ریشه‌دار است و در این مراسم نیز بازتاب یافته بود. همچنین گروه‌هایی با پوشیدن کفن، به‌ صورت نمادین آمادگی خود را برای فداکاری و ادامه مسیر مقاومت به نمایش گذاشته بودند. این تنوع در اشکال عزاداری، نشان می‌داد مراسم چهلم، نه یک برنامه یکدست و از پیش طراحی‌‌شده، بلکه مجموعه‌ای از آیین‌های مردمی است که هر کدام از دل یک محله، مسجد یا هیات خاص برخاسته و در این مسیر به هم پیوسته‌اند. در کنار تهران، سایر شهرهای کشور نیز شاهد برگزاری مراسم‌های مشابه بودند. مردم در مراکز استان‌ها و حتی شهرهای کوچک و روستاها، آیین‌های عزاداری را به شکل گسترده برگزار کردند. گزارش‌ها و تصاویر منتشرشده از این شهرها حاکی از آن بود که سطح مشارکت مردم، نه‌تنها کمتر از تهران نبود، بلکه در برخی موارد، به دلیل فضای صمیمی‌تر و محلی، جلوه‌ای پرشورتر نیز به خود گرفته بود. این همزمانی در برگزاری مراسم در سراسر کشور، یک پیام مهم را در برداشت؛ اینکه سوگواری برای رهبر شهید، به یک امر ملی و فراگیر تبدیل شده و محدود به یک جغرافیای خاص نیست. از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب کشور، مردم به اشکال مختلف در این روز عزاداری و به نوعی در یک سوگواری سراسری مشارکت کردند. با این حال، آنچه مراسم چهلم را از یک آیین صرفا سوگوارانه فراتر می‌برد، بار معنایی و سیاسی آن بود. این تجمع چند میلیونی، تنها برای ابراز اندوه نسبت به فقدان قائد شهید امت نبود، بلکه به ‌مثابه تأکیدی دوباره بر قدردانی از سال‌ها مجاهدت و رهبری ایشان تلقی می‌شد. مردمی که در این مراسم حضور یافتند، با حضور خود نشان دادند خاطره و میراث رهبر شهید، همچنان در حافظه جمعی آنان زنده است و این یاد، اکنون 40 روز است به کنش اجتماعی تبدیل شده است. از سوی دیگر، این حضور گسترده را می‌توان به‌ عنوان نوعی اعلام آمادگی برای تداوم حضور در صحنه نیز تفسیر کرد. در شرایطی که کشور به رغم سکوت جنگ، همچنان با خطر حمله مجدد دشمن آمریکایی-صهیونیستی روبه‌رو است، حضور مردم در خیابان‌ها، پیامی روشن از حمایت از حاکمیت و نیروهای مسلح به همراه داشت. این پیام، نه در قالب شعارهای رسمی، بلکه در قالب حضور فیزیکی و داوطلبانه مردم بیان شد؛ حضوری که خود گویاتر از هر بیانیه‌ای بود. در همین چارچوب، مراسم چهلم را می‌توان به ‌عنوان یک «اعلام وفاداری جمعی» نیز در نظر گرفت؛ وفاداری به جمهوری اسلامی، به آرمان‌های مقاومت و به مسیری که از سوی رهبر شهید ترسیم شد و حالا توسط حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای درحال پیشرفت است. با توجه به تداوم حضور مردم در طول 40 روز گذشته و اوج‌گیری آن در مراسم چهلم، این روز را می‌توان نماد یک «بعثت اجتماعی» نیز توصیف کرد؛ بعثتی که نه از جنس آغاز یک حرکت، بلکه از جنس بازتعریف و تجدید یک مسیر است. به این معنا، مردم ایران در این 40 روز، بار دیگر نسبت خود را با مفاهیمی چون مقاومت، استقلال و ایستادگی بازخوانی کردند و در روز چهلم، این بازخوانی را به یک نمایش جمعی تبدیل کردند. در این میان، یکی دیگر از ابعاد مهم این مراسم، پیوند آن با مفهوم مقاومت بود. بسیاری از شعارها، نمادها و حتی شیوه‌های عزاداری، حامل پیام‌هایی در حمایت از جبهه مقاومت و تأکید بر ادامه این مسیر بود. به این ترتیب، مراسم چهلم، بهانه‌ای شد تا مردم ضمن گرامیداشت یاد رهبر شهید، بار دیگر بر پایبندی خود به این گفتمان تأکید کنند و نشان دهند این مسیر، با فقدان حضرت آیت‌الله خامنه‌ای متوقف نخواهد شد. در واقع، این مراسم بیش از آنکه پایان یک دوره سوگواری باشد، آغاز مرحله‌ای جدید از کنش اجتماعی و سیاسی ایرانیان به حساب می‌آید. روز پنجشنبه بیستم فروردین 1405 حالا به ‌نوعی تثبیت‌کننده یک روایت است؛ روایتی از همبستگی، وفاداری و مقاومت برای ادامه مسیر؛ روایتی که در حافظه جمعی ایرانیان باقی خواهد ماند و در مقاطع مختلف، به ‌عنوان یک نقطه ارجاع مورد استفاده قرار خواهد گرفت.