قواعد جدید

نماینده رهبر انقلاب اسلامی در شورای عالی امنیت ملی و دبیر شورا در نخستین اظهارات مشروح خود درباره شرایط کشور، تصویری از ایرانِ جدید ارائه کرد؛ ایرانی که دیگر ایران پیش از جنگ نیست و تجربه رویارویی نظامی، مذاکره و بدعهدی آمریکا، محاصره اقتصادی و دریایی و تحولات تازه منطقه‌ای، محاسبات امنیتی و دیپلماتیک آن را تغییر داده است. سردار سرلشکر محسن رضایی در گفت‌وگوی ویژه تلویزیونی خود، از تغییر در راهبرد دفاعی، اصلاح رفتار دیپلماتیک، مقابله با جنگ اقتصادی آمریکا، وضعیت تنگه هرمز، رابطه با کشورهای منطقه و ضرورت حفظ وحدت داخلی سخن گفت؛ مجموعه‌ای از مواضع که در کنار یکدیگر، تصویری از رویکردی تازه در سیاست امنیت ملی جمهوری اسلامی را ترسیم می‌کند.

ایرانِ پس از جنگ؛ کشوری با محاسبات جدید
رضایی سخنان خود را با یک گزاره کلیدی آغاز کرد: «ایران امروز ایران قبل از جنگ نیست». این جمله، در واقع چارچوب اصلی سخنان او بود. از نگاه دبیر شورای عالی امنیت ملی، جنگ فقط موازنه نظامی میان ایران و آمریکا را تغییر نداده، بلکه تصویری که ایران از آمریکا، آمریکا از ایران و کشورهای منطقه از هر 2 طرف این رویارویی دارند نیز دستخوش تغییر شده است.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا انتصابش به معنای تغییر راهبرد دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی است، از «تکامل» سخن گفت؛ یعنی «تحولاتی که از جنگ ۱۲ روزه آغاز شده و در ادامه با تجربه جنگ 40 روزه، مذاکره، آتش‌بس و محاصره اقتصادی و دریایی، ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است». بنابراین از نگاه دبیر شورای عالی امنیت ملی، مساله فقط جابه‌جایی افراد در ساختار امنیتی نیست، بلکه قرار است تجربه جنگ به اصلاح شیوه اداره جنگ، دیپلماسی، اقتصاد و حتی مناسبات سیاسی و اجتماعی کشور منجر شود.
در چنین تصویری، دیپلماسی دیگر نمی‌تواند بر همان مبنای گذشته ادامه پیدا کند. رضایی به صراحت اظهار کرد: ایران پس از چند دور مذاکره و تجربه بدعهدی آمریکا دیگر نمی‌تواند صرفا به وعده‌های طرف مقابل تکیه کند. از این پس، معیار اصلی نه حرف، بلکه عمل خواهد بود. شاید مهم‌ترین تغییر مورد اشاره دبیر شورای عالی امنیت ملی در عرصه دیپلماتیک همین باشد. این جمله در واقع خلاصه تجربه‌ای است که تهران از مذاکرات گذشته برای خود تعریف می‌کند: توافق، آتش‌بس و تفاهم زمانی ارزش دارد که به اقدام عملی طرف مقابل منجر شود.
بر همین اساس، رضایی درباره باز شدن تنگه هرمز نیز همین منطق را به کار گرفت. به گفته وی، «شروط ایران از قبل اعلام شده و طرف آمریکایی آنها را می‌داند. بنابراین بازگشایی تنگه صرفا با وعده یا اعلام آمادگی آمریکا اتفاق نخواهد افتاد و واشنگتن باید در عمل به تعهدات خود پایبند باشد».

جنگ اقتصادی؛ مرحله تازه رویارویی
دبیر شورای عالی امنیت ملی، جنگ اقتصادی را مرحله جدیدی از رویارویی آمریکا با ایران دانست، چرا که ایالات متحده پس از تجربه جنگ نظامی ناموفق علیه ایران، تلاش می‌کند از طریق فشار اقتصادی و ایجاد نارضایتی داخلی، همان اهدافی را دنبال کند که در میدان نظامی به آنها دست نیافت.
رضایی تاکید کرد ایران برای مقابله با جنگ اقتصادی آمریکا برنامه دارد و قرار نیست در برابر فشارهای اقتصادی منفعل بماند.
وی با اشاره به سال‌ها تحریم اقتصادی علیه ایران گفت جمهوری اسلامی در طول این سال‌ها نه‌تنها تجربه مقابله با تحریم را به دست آورده، بلکه راه‌های عبور از محدودیت‌های اقتصادی را نیز آموخته است. او درباره شرایط محاصره دریایی گفت ایران در ماه‌های گذشته نیز توانسته نفت خود را صادر کند.
اما اهمیت سخنان رضایی بیش از آنکه صرفا در توصیف توان ایران برای دور زدن تحریم‌ها باشد، در ترسیم نوع پاسخ احتمالی جمهوری اسلامی به جنگ اقتصادی آمریکا بود. اینکه «تاکنون ایران عمدتا پایگاه‌های نظامی آمریکا را هدف قرار داده و به منافع اقتصادی آن حمله نکرده اما اگر واشنگتن جنگ اقتصادی را علیه ایران دنبال کند، این وضعیت می‌تواند تغییر کند. آمریکا شرکت‌ها و منافع اقتصادی متعددی در اطراف ایران و دیگر نقاط دارد، بنابراین جنگ اقتصادی می‌تواند برای خود آمریکا نیز هزینه ایجاد کند».
دبیر شورای عالی امنیت ملی هشداری هم برای متحدان و شرکای منطقه‌ای آمریکا داشت: «اگر کشورهایی در کنار آمریکا وارد روند محدودیت اقتصادی علیه ایران شوند، تهران ابتدا با آنها مذاکره خواهد کرد و تلاش می‌کند آنها را از آمریکا جدا کند اما اگر این کشورها پس از دریافت فرصت و هشدار، همچنان به همکاری ادامه دهند، منافع آنها هدف قرار خواهد گرفت». همچنین «اگر کشوری بخواهد به دلیل همراهی با آمریکا از تأمین نیازهای ایران جلوگیری کند، تهران نیز اجازه نخواهد داد منافع اقتصادی آن کشور بدون هزینه باقی بماند».
دبیر شورای عالی امنیت ملی تاکید کرد: «اگر کشورهای منطقه در چنین روندی مشارکت کنند، مساله تنها به تنگه هرمز محدود نخواهد شد و مسیرهای دیگری که نفت خلیج فارس از آنها صادر می‌شود نیز می‌تواند در معرض فشار قرار گیرد».

بوی تغییر در دیپلماسی به مشام می‌رسد
بخش دیگری از سخنان دبیر شورای عالی امنیت ملی به بازتعریف رابطه ایران با آمریکا اختصاص داشت. وی با اشاره به مذاکرات گذشته و بدعهدی‌های آمریکا بیان کرد: روش ایران تغییر کرده است. در این نگاه، اصل مذاکره کنار گذاشته نشده اما مذاکره دیگر به معنای انتظار برای تحقق وعده‌های طرف مقابل نیست. ایران نیاز دارد بعد از چندین‌بار مذاکره و بدعهدی آمریکایی‌ها در رفتار دیپلماتیک خود با دنیا اصلاحاتی انجام دهد.
رضایی درباره شروط باز شدن تنگه هرمز نیز تصریح کرد: شروط ایران پیش از این اعلام و از طریق وزیر امور خارجه کشورمان به آمریکایی‌ها منتقل شده است. بخشی از این شروط همان مواردی است که پیش‌تر در چارچوب تفاهمات مطرح شده بود و بخشی نیز فراتر از تفاهمنامه است.
این تغییر در رفتار دیپلماتیک، نتیجه تجربه‌ای است که ایران از مذاکرات و توافقات گذشته به دست آورده است. بنابراین دیپلماسی آینده باید در کنار مذاکره، بر ضمانت عملی رفتار طرف مقابل نیز تکیه داشته باشد.

تنگه هرمز؛ اهرم امنیتی و اقتصادی ایران
هیچ موضوعی به اندازه تنگه هرمز در سخنان رضایی برجسته نبود؛ اینکه بر خلاف ادعاهای طرف آمریکایی، «تنگه هرمز بسته است». این موضع در شرایطی مطرح شد که مذاکرات ایران و عمان برای تعیین مسیر عبور و مرور کشتی‌ها در تنگه ادامه دارد.
رضایی در عین حال تلاش کرد میان مذاکرات ایران و عمان و مساله اصلی بازگشایی تنگه هرمز تفکیک قائل شود. او گفت مذاکرات ایران و عمان درباره مسیر عبور و مرور تجاری به‌خوبی پیش رفته و طرفین بر سر یک مسیر میانی به توافق رسیده‌اند اما این توافق به خودی خود به معنای باز شدن تنگه نیست.
به گفته دبیر شورای عالی امنیت ملی، ایران می‌تواند با عمان در زمینه تجارت و کریدور عبور و مرور همکاری کند اما مدیریت امنیتی تنگه مساله‌ای جداگانه است که تهران نمی‌تواند از آن صرف نظر کند. به همین دلیل، حتی در صورت نهایی شدن توافق با عمان، تصمیم درباره باز شدن تنگه همچنان به مجموعه شروطی بستگی دارد که ایران برای آمریکا تعیین کرده است.

پیمان مکه و نگاه ایران
بخش دیگری از سخنان سرلشکر رضایی به تحولات جدید در مناسبات منطقه‌ای و به طور مشخص پیمانی اختصاص داشت که میان عربستان، ترکیه و پاکستان شکل گرفته است.
دبیر شورای عالی امنیت ملی در این باره گفت: «برادران ما در پاکستان، ترکیه و عربستان آمدند پیمانی درست کردند اما برای چه؟ چون آمریکا به آنها گفت خداحافظ! ما داریم می‌رویم». یعنی شکل‌گیری این پیمان را نمی‌توان جدا از آشکار شدن «ضعف آمریکا در منطقه» پس از جنگ ضد ایران دانست.
رضایی البته تاکید کرد جمهوری اسلامی ایران با اصل ایجاد ترتیبات و اتحادهای منطقه‌ای مخالف نیست. برعکس، بیش از همه از وحدت جهان اسلام دفاع کرده و همچنان از هر نوع اتحادی که در منطقه شکل بگیرد و همه کشورهای منطقه در آن مشارکت داشته باشند، حمایت خواهد کرد. به این ترتیب، مساله اصلی، اصل پیمان یا همکاری منطقه‌ای نیست، بلکه این است که چنین ترتیباتی چگونه، با حضور چه کشورهایی و بر اساس چه اسنادی شکل می‌گیرد.
به گفته دبیر شورای عالی امنیت ملی، «ایران و مصر نمی‌توانند در چنین پیمان‌هایی نباشند»؛ یعنی هر سازوکار امنیتی که قرار است با عنوان همکاری جهان اسلام یا امنیت منطقه‌ای شکل بگیرد، بدون حضور ایران نمی‌تواند یک ساختار کامل و فراگیر تلقی شود.
وی گفت: «ما باید به عنوان مؤسس و کسانی که سند را امضا می‌کنند، مشارکت داده شویم، نه اینکه عده‌ای از دوستان ما بیایند بگویند یک پیمان درست کردیم؛ شما هم آن را تایید کنید!»

 وحدت؛ حلقه مهم زنجیره امنیت ملی
در بخش دیگری از گفت‌وگوی تلویزیونی، رضایی مساله وحدت داخلی را به عنوان یکی از مهم‌ترین الزامات عبور از مرحله پس از جنگ مطرح کرد. از آنجا که دشمن پس از تجربه نظامی، روی فشار اقتصادی و ایجاد شکاف اجتماعی حساب خواهد کرد، نقد و مطالبه‌گری باید باقی بماند اما نباید اختلاف نظرها به تخریب و تفرقه تبدیل شود. به بیان دیگر، وحدت به معنای حذف نقد نیست، بلکه به معنای جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی و اجتماعی به شکافی است که بتواند در شرایط فشار خارجی مورد بهره‌برداری قرار گیرد.

ایران جدید؛ قدرت نظامی، دیپلماسی فعال و اقتصاد مقاوم
مجموع سخنان دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان را می‌توان در چارچوب تصویری بزرگ‌تر از «ایران پس از جنگ» فهم کرد؛ ایرانی که باید همزمان در 3 میدان حرکت کند: میدان نظامی، میدان دیپلماسی و میدان اقتصاد.
در میدان نظامی، تجربه جنگ رمضان و البته جنگ 12 روزه موجب تکامل راهبرد دفاعی شده است. در میدان دیپلماسی، دیگر قرار نیست وعده‌های طرف مقابل معیار قضاوت باشد و «عمل» طرف مقابل اهمیت اصلی را پیدا کرده است. در میدان اقتصادی نیز ایران باید از حالت دفاعی خارج شود و ظرفیت مردم و بخش خصوصی را برای مقابله با فشارهای خارجی فعال کند.
مهم‌ترین پیام گفت‌وگوی رضایی شاید همین باشد که جنگ برای جمهوری اسلامی صرفا یک رخداد نظامی پایان‌یافته نیست، بلکه نقطه‌ای برای بازتعریف مجموعه‌ای از سیاست‌هاست. ایرانِ پس از جنگ، در روایت دبیر شورای عالی امنیت ملی، قرار نیست همان شیوه پیش از جنگ را ادامه دهد؛ نه در دیپلماسی، نه در اقتصاد و نه در مناسبات امنیتی منطقه.
تنگه هرمز همچنان یک اهرم مهم باقی می‌ماند اما در کنار آن، دیپلماسی منطقه‌ای، رابطه با کشورهای اسلامی، اقتصاد داخلی و انسجام اجتماعی نیز بخشی از قدرت ملی محسوب می‌شود. 
پیام به آمریکا نیز روشن است: ایران در مذاکرات، دیگر به حرف اکتفا نمی‌کند؛ حاضر به پایان جنگ است اما نه به قیمت نادیده گرفتن حقوق خود؛ حاضر به همکاری منطقه‌ای نیز هست اما نه در قالبی که امنیت آن به دیگران واگذار شود.