گروه سیاسی: در جریان رونمایی از تازهترین «شهر موشکی» سپاه پاسداران، موشک بالستیک «خرمشهر ۴» که با نام عملیاتی «خیبر» نیز شناخته میشود، به عنوان یکی از ستونهای اصلی این شبکه زیرزمینی به نمایش درآمد؛ رخدادی که بیش از آنکه یک نمایش صرف تسلیحاتی باشد، پیامی حسابشده درباره دکترین بازدارندگی و معادلات امنیتی منطقه در خود داشت.
قرار گرفتن «خرمشهر ۴» در چنین زیرساختی، این موشک را از سطح «توانمندی اعلامشده» به «قابلیت عملیاتی پایدار» ارتقا میدهد؛ سامانهای که هم پنهانکارتر است، هم آماده شلیک سریع و هم در برابر ضربه اول دشمن تابآورتر. از منظر راهبردی، این یعنی اگر بحران بالا بگیرد، طرف مقابل نمیتواند با یک حمله محدود این توان را از کار بیندازد. «خرمشهر ۴» در خانواده موشکهای سنگینوزن ایران جا میگیرد. بردی حدود ۲ هزار کیلومتر، سر جنگی بسیار سنگین و سرعت بالا که در فازهایی از پرواز به چندین برابر سرعت صوت میرسد، ترکیبی میسازد که هم زمان هشدار و واکنش پدافندی را کوتاه میکند و هم قدرت تخریب را بالا میبرد. این موشک برای نفوذ به شبکههای دفاع موشکی طراحی شده است. مسیر پروازی تند، ارتفاع و پروفایل مناسب و سامانههای هدایت بهروز، همه برای این است که احتمال رهگیری کاهش یابد. وقتی چنین سامانهای در لانچرهای زیرزمینی آمادهباش قرار میگیرد، پیام روشن است: ضربه دوم قابل اتکا وجود دارد. رونمایی از این شهر موشکی با ایفای نقش «خرمشهر ۴»، آن هم در شرایطی که تهدیدات آشکار و پنهان آمریکا و اسرائیل علیه امنیت ملی ایران در جریان است، نشان میدهد «خرمشهر ۴» بخشی فعال از آرایش دفاعی - تهاجمی جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود؛ آرایشی که بر اصل «بازدارندگی فعال» و پاسخ قاطع به هرگونه تجاوز بنا شده است.
زمانبندی این رونمایی هم اهمیت دارد. در فضایی که گفتوگوهای دیپلماتیک و فشارهای سیاسی همزمان جریان دارد، نمایش قدرت سخت معمولاً نقش «اهرم چانهزنی» را بازی میکند. تهران میگوید مذاکره را از موضع ضعف پیش نمیبرد و هزینه هرگونه ماجراجویی نظامی را بالا میبرد. به همین دلیل است که ادبیات رسمی از «بازدارندگی فعال» سخن میگوید؛ ترکیبی از دفاع، پنهانسازی و توان ضربتی که قرار است طرف مقابل را از عبور از خطوط قرمز منصرف کند.
برای بازیگران منطقهای، از رژیم صهیونیستی گرفته تا پایگاههای آمریکایی در خلیج فارس، معنای عملی این تحول، افزایش فشار بر سامانههای پدافندی است. سرعت و جرم سر جنگی بالاتر، رهگیری را دشوارتر میکند و نیاز به لایههای بیشتر دفاع موشکی را بالا میبرد. این میتواند به مسابقهای تازه در حوزه دفاع و ضددفاع بینجامد؛ مسابقهای که هزینههای امنیتی را در کل منطقه افزایش میدهد. موشک «خرمشهر ۴» که با نام «خیبر» نیز شناخته میشود، یکی از پیشرفتهترین موشکهای برد بلند جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود که برد عملیاتی آن حدود ۲ هزار کیلومتر اعلام شده است. این موشک که ۴ خرداد ۱۴۰۲ رونمایی شد، با طول تقریبی ۱۳ متر، قطر ۱.۵ متر و وزن حدود ۳۰ تن طراحی شده و از سر جنگی سنگینی با وزن ۱۵۰۰ کیلوگرم بهره میبرد؛ سر جنگیای که با طولی نزدیک ۴ متر، جزو بزرگترین سرجنگیهای ساختهشده در صنعت موشکی کشور محسوب میشود و توان حمل بیش از یک تن مواد منفجره را دارد. پیشران پیشرفته و طراحی متفاوت سازهای «خرمشهر ۴» از موتور پیشرفته «اروند» بهره میبرد که با استفاده از سوختهای هایپرگولیک (خودمشتعل) کار میکند. استفاده از این نوع سوخت موجب افزایش سرعت آمادهسازی عملیاتی موشک و کاهش وابستگی به فرآیندهای پیچیده اشتعال میشود. یکی از نوآوریهای مهم در طراحی این موشک، قرار گرفتن موتور در داخل مخزن سوخت است که علاوه بر افزایش پایداری سازهای، موجب کاهش طول موشک و بهبود نسبت قطر به طول شده؛ موضوعی که نقش مهمی در افزایش پایداری بالستیکی و دقت اصابت دارد.
* سرعت مافوق صوت و کاهش زمان واکنش دشمن
سرعت این موشک در خارج از جو به ۱۶ ماخ و در داخل جو به حدود ۸ ماخ میرسد. چنین سرعتی موجب میشود زمان پرواز موشک از لحظه شلیک تا اصابت به هدف، حدود ۱۰ تا ۱۲ دقیقه باشد؛ بازه زمانی کوتاهی که عملاً فرصت واکنش مؤثر را از بسیاری از سامانههای دفاع موشکی سلب میکند.
* ۳ فاز پروازی «خرمشهر ۴»؛ از اوجگیری تا اصابت دقیق
موشک «خرمشهر ۴» دارای ۳ فاز اصلی پروازی است. در فاز نخست، موشک پس از پرتاب از سکوی متحرک، ارتفاع، سرعت اولیه و مسیر کلی پرواز را تنظیم میکند. در مرحله بعد که فاز میانی محسوب میشود، سر جنگی پس از جدایش از بدنه، وارد مسیر بالستیک شده و موتورهای تعبیهشده در آن، وظیفه رفع اغتشاشات ناشی از جدایش و اصلاح مسیر پروازی را برعهده دارند. این مرحله مهمترین بخش هدایت موشک محسوب میشود و خطاهای احتمالی در مسیر طولانی پرواز را به حداقل میرساند. در فاز سوم، سر جنگی آماده ورود به جو غلیظ زمین میشود. در این مرحله، سرعت موشک از ۱۶ ماخ به حدود ۸ ماخ کاهش مییابد اما همچنان این سرعت برای رهگیری توسط سامانههای پدافندی بسیار بالا ارزیابی میشود. برای حفظ پایداری مسیر در این مرحله، موتورهای کمکی فعال شده و سر جنگی با ایجاد حرکت چرخشی مشابه حرکت یک مته، مسیر خود را تثبیت میکند تا انحرافی در مسیر اصابت ایجاد نشود.
* سر جنگی مانورپذیر با سامانه هدایت مبتنی بر موتورهای تاکتیکی
سرجنگی موشک «خرمشهر ۴»، از پیشرفتهترین سر جنگیهای مانورپذیر (MaRV) در زرادخانه موشکی ایران به شمار میرود. بر اساس اطلاعات فنی منتشر شده، این سر جنگی از مجموعهای شامل ۸ موتور کمکی بهره میبرد که ۴ موتور وظیفه تنظیم نگرش، تثبیت پایداری و ایجاد چرخش اولیه سر جنگی را برعهده دارند و ۴ موتور دیگر برای اصلاح مسیر جانبی و افزایش دقت اصابت به کار گرفته میشوند. این ساختار کنترلی پیشرفته موجب شده سر جنگی «خرمشهر ۴» از مانورپذیری بالا و دقت قابل توجهی در مرحله پایانی پرواز برخوردار باشد. کارشناسان نظامی معتقدند استفاده از این سامانه کنترلی، علاوه بر افزایش دقت اصابت، احتمال عبور سر جنگی از سامانههای پدافندی دشمن را نیز به شکل قابل توجهی
افزایش میدهد و نقش مهمی در ارتقای توان عملیاتی این موشک ایفا میکند.
* هدایت میانی؛ عامل افزایش دقت و عبور از جنگ الکترونیک
یکی از مهمترین ویژگیهای «خرمشهر ۴»، انجام هدایت اصلی در فاز میانی پرواز است؛ موضوعی که موجب میشود پس از ورود سر جنگی به جو، سامانههای هدایت الکترونیکی خاموش شده و موشک به یک سامانه کاملاً مکانیکی تبدیل شود. این ویژگی احتمال اثرگذاری جنگ الکترونیک دشمن را به حداقل رسانده و قابلیت بقا و نفوذپذیری موشک را به طور قابل توجهی افزایش میدهد.
* کاهش سطح مقطع راداری و افزایش مانورپذیری
در طراحی این موشک تلاش شده سطح مقطع راداری آن به حداقل برسد. حذف بالکهای متداول و جایگزینی آنها با سامانه کنترل بردار رانش (تراست وکتور) از جمله اقدامات مهم در این حوزه است که علاوه بر کاهش اصطکاک هوا و اعوجاج پروازی، موجب افزایش مانورپذیری موشک شده است.
* دقت بالا و قدرت تخریب سنگین
بر اساس اعلام مسؤولان صنایع دفاعی، دقت اصابت «خرمشهر ۴» در برد ۲ هزار کیلومتری حدود ۳۰ متر برآورد میشود که این میزان دقت در کنار وزن بالای سر جنگی، قدرت تخریب قابل توجهی برای این موشک ایجاد کرده است.
* افزایش ماندگاری سوخت و آمادگی عملیاتی بالا
از دیگر پیشرفتهای اعمالشده در نسل چهارم موشک خرمشهر، افزایش ماندگاری سوخت مایع است. به گفته سردار سیدمهدی فرحی، رئیس اسبق سازمان صنایع هوافضای وزارت دفاع، با تغییر در آلیاژ مخازن و ترکیب سوخت، امکان نگهداری سوخت در این موشک تا چندین سال فراهم شده و به صورت عملیاتی ماندگاری ۳ ساله برای آن اعلام میشود. «خرمشهر ۴» همچنین از قابلیت پرتاب از سکوی متحرک برخوردار است و زمان آمادهسازی عملیاتی آن به کمتر از ۱۵ دقیقه کاهش یافته؛ موضوعی که انعطاف عملیاتی این موشک را در شرایط رزمی افزایش میدهد.
* موشکی که به ۸۰ موشک تبدیل میشود
در این موشک علاوه بر ارتقای ویژگیهای سختافزاری، از فناوریهای نوین نیز استفاده شده است. بهرهگیری از سامانههای دفاع سایبری برای مقابله با نفوذ و حملات سایبری و استفاده از هوش مصنوعی برای بهینهسازی مسیر پرواز و افزایش قدرت مانور، از جمله قابلیتهایی است که سطح بقا و اثربخشی عملیاتی این موشک را ارتقا داده است. سردار امیرعلی حاجیزاده، فرمانده شهید نیروی هوافضای سپاه درباره توان عملیاتی این موشک اعلام کرده بود: «پس از شلیک یک موشک خرمشهر، در منطقه هدف ۸۰ نقطه مورد اصابت قرار میگیرد و در صورت شلیک ۱۰۰ فروند از این موشک، حدود ۸ هزار هدف در سرزمین دشمن مورد اصابت قرار خواهد گرفت».