عراق: آمریکا اخراج!

گروه بین‌الملل: عراق پس از بیش از 2 دهه حضور نظامی آمریکا، اکنون در آستانه مرحله‌ای قرار گرفته که دولت بغداد آن را پایان حضور نظامی خارجی در این کشور عنوان کرده است. دولت عراق اعلام کرده مأموریت ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا ۳۰ سپتامبر/ 8 مهر پایان می‌یابد و از اول اکتبر هیچ نیروی نظامی خارجی در خاک عراق حضور نخواهد داشت. نخست‌وزیر عراق نیز این موعد را «قطعی و غیرقابل بازگشت» اعلام کرده است.
به گزارش «وطن امروز»، تصمیم برای خروج آمریکا از عراق یک رویدادی ناگهانی نیست، بلکه عراقی‌ها از سال‌های نخست پس از اشغال عراق در سال ۲۰۰۳، موضوع پایان حضور نیروهای خارجی را دنبال کرده بودند و این مساله همواره در سال‌های گذشته یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی بغداد بوده است. نگاهی به گزارش‌ها و خبرهای مرتبط با عراق طی 2 دهه گذشته نشان می‌دهد دولت‌ها و پارلمان‌های مختلف عراق در مقاطع گوناگون برای تعیین جدول زمانی خروج نظامیان آمریکایی تلاش و این موضوع را بارها دنبال کردند، اگرچه تا امروز هنوز به نتیجه نرسیده‌اند.
اکنون نیز در حالی که واشنگتن به دنبال بهانه‌جویی برای ادامه حضور نظامی خود در عراق است اما بخش عمده جریان‌های سیاسی عراق بر خروج نظامیان آمریکایی تاکید دارند. بررسی گزارش‌ها نشان می‌دهد نخبگان سیاسی عراق به طور عمده بر این باورند مرحله اتکا به نیروی نظامی خارجی باید پایان یابد و مسؤولیت کامل امنیت کشور به نیروهای عراقی واگذار شود از این رو بسیاری از گروه‌های سیاسی عراق بر خروج نظامیان آمریکایی تاکید دارند.
دولت «علی الزیدی» هم از چند ماه گذشته اعلام کرده ۳۰ سپتامبر شاهد خروج کامل نیروهای ائتلاف بین المللی از عراق خواهیم بود. نخست‌وزیر عراق تأکید کرده ۳۰ سپتامبر آینده آخرین مهلت خروج نیروهای ائتلاف بین‌المللی به سرکردگی آمریکا از عراق است. به گفته وی، پایان مأموریت ائتلاف نظامی به رهبری آمریکا در عراق، زمینه را برای تمرکز بغداد بر بازسازی، توسعه، رشد اقتصاد و تأمین رفاه برای مردم این کشور فراهم خواهد کرد.
روز یکشنبه نیز «عباس المالکی» نماینده پارلمان عراق با اشاره به مخالفت شدید با هرگونه حضور نظامی خارجی در عراق پس از مهلت 30 سپتامبر تأکید کرد حاکمیت ملی غیرقابل مذاکره و چانه‌زنی است. مالکی تاکید کرد: «بغداد اجازه نخواهد داد هیچ سرباز یا نیروی خارجی پس از 30 سپتامبر در خاکش باقی بماند. مرحله فعلی مستلزم خروج کامل همه نیروهای نظامی خارجی و برقراری حاکمیت کامل بر تمام خاک عراق است».

خروج نظامی آمریکا؛ مطالبه تاریخی عراقی‌ها پس از دیکتاتور
نگاهی به تاریخچه حضور نظامی آمریکا در عراق نشان می‌دهد دولت‌های عراق در مقاطع گوناگون بر خروج آمریکا تاکید کرده‌اند. در این گزارش نگاهی به این خواسته تاریخی عراقی‌ها خواهیم داشت.
2006؛ آغاز مطالبه خروج آمریکا: برای درک تصمیم امروز بغداد و تاکید بر خروج نظامی آمریکا باید به 20 سال قبل بازگشت. بر اساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا (CRS)، سال ۲۰۰۶ شورای امنیت سازمان ملل متحد مأموریت نیروهای چندملیتی در عراق را تا پایان همان سال تمدید کرد و این روند در سال‌های بعد نیز ادامه یافت اما همزمان، دولت عراق به‌تدریج بر ضرورت انتقال مسؤولیت امنیتی به نیروهای عراقی تأکید کرد.
۲۰۰۷؛ حرکت به سمت پایان مأموریت خارجی: سال ۲۰۰۷ دولت وقت عراق به ریاست نوری مالکی رسما از شورای امنیت خواست مأموریت نیروهای چندملیتی برای آخرین‌بار و فقط آخرین‌بار تمدید شود. درخواست بغداد تا پایان سال ۲۰۰۸ بود و دولت عراق تصریح کرد این آخرین درخواست برای تمدید مأموریت نیروهای خارجی خواهد بود. در نامه بغداد همچنین تأکید شده بود نیروهای عراقی مسؤولیت کامل امنیت کشور را بر عهده می‌گیرند و بعد از سال 2008 نظامیان خارجی و آمریکایی در عراق حضور نداشته باشند.
نماینده عراق در شورای امنیت نیز در همان مقطع تصریح کرد عراقی‌ها از کشورهایی که در «آزادسازی» عراق کمک کرده‌اند قدردانی می‌کنند اما هیچ عراقی‌ای خواهان حضور نیروهای خارجی «حتی یک روز بیشتر از زمان لازم» نیست.
۲۶ نوامبر ۲۰۰۷، جرج دبلیو بوش، رئیس‌جمهور وقت آمریکا و نوری مالکی «اعلامیه اصول برای همکاری» را امضا کردند. این سند زمینه مذاکرات برای توافق‌های دوجانبه در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی را فراهم و همزمان بر خروج نظامیان خارجی از عراق و حاکمیت و استقلال این کشور تأکید کرد.
این توافق در واقع مقدمه‌ای برای توافق مهم‌تر سال ۲۰۰۸ بود؛ توافقی که برای نخستین‌بار یک موعد مشخص برای خروج کامل نیروهای آمریکایی از عراق تعیین کرد.
۲۰۰۸؛ تعهد رسمی واشنگتن به خروج: نوامبر ۲۰۰۸ بغداد و واشنگتن 2 توافق مهم امضا کردند: «توافقنامه چارچوب راهبردی» و «توافقنامه امنیتی» یا همان توافق وضعیت نیروها. بر اساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، مهم‌ترین بخش توافق امنیتی، تعیین جدول زمانی خروج بود. بر اساس این جدول، نیروهای رزمی آمریکا باید حداکثر تا ۳۰ ژوئن ۲۰۰۹ از شهرها و مناطق مسکونی عراق خارج می‌شدند و تمام نیروهای آمریکایی نیز باید حداکثر تا ۳۱ دسامبر ۲۰۱۱ خاک عراق را ترک می‌کردند.
حتی در متن توافق، حق حاکمیت دولت عراق برای درخواست خروج نیروهای آمریکایی به رسمیت شناخته شده بود. در نتیجه، آمریکا سال ۲۰۱۱ نیروهای خود را از عراق خارج کرد و آخرین نیروهای آمریکایی دسامبر همان سال خاک این کشور را ترک کردند.
2014؛ بازگشت آمریکا به بهانه داعش: آمریکایی‌ها اگرچه سال 2011 نیروهای خود را از عراق خارج کردند اما سال ۲۰۱۴ پس از گسترش داعش و سقوط موصل و بخش‌هایی از خاک عراق، واشنگتن به بهانه مبارزه با تروریسم بار دیگر نیروهای نظامی خود را به عراق گسیل کرد. واشنگتن این بار حضور خود را نه به عنوان ادامه ماموریت جنگ سال 2003، بلکه به بهانه مبارزه با داعش و آموزش و پشتیبانی نیروهای عراقی تعریف کرد.
2020؛ تاکید بر خروج آمریکا پس از ترور سرداران مقاومت: با شکست سرزمینی داعش از سال 2017 به بعد در نتیجه عملیات‌ها و حمایت‌های ایران و گروه‌های مقاومت در منطقه و عراق، استدلال آمریکا برای ادامه حضور نیروهایش در عراق به بهانه مبارزه با داعش به‌تدریج تضعیف شد. در همین چارچوب، ژانویه ۲۰۲۰ پارلمان عراق از دولت این کشور خواست برای پایان دادن به حضور نیروهای نظامی خارجی در کشور اقدام کند. این تصمیم 3 روز پس از ترور سردار شهید سپهبد حاج‌قاسم سلیمانی و فرمانده شهید ابومهدی مهندس در بغداد اتخاذ شد و براساس گزارش الجزیره، عراقی‌ها پس از شهادت سردار سلیمانی و ابومهدی مهندس تصمیم گرفتند حضور نظامی آمریکا در کشورشان را تعیین تکلیف کنند. بر همین اساس پارلمان عراق از دولت این کشور خواست زمینه پایان حضور نیروهای خارجی را فراهم کند؛ تصمیمی که نشان می‌داد بخش قابل توجهی از ساختار سیاسی عراق دیگر حضور نظامی آمریکا را تاب نمی‌آورد.
۲۰۲۱؛ پایان مأموریت رزمی اما نه خروج کامل: سال ۲۰۲۱ واشنگتن و بغداد اعلام کردند مأموریت رزمی ائتلاف به رهبری آمریکا در عراق پایان یافته و نقش نیروهای آمریکایی به آموزش، مشاوره و کمک به نیروهای عراقی تغییر خواهد کرد. با وجود این تحول اما ادامه حضور نظامی آمریکا مشخص کرد این به معنای پایان حضور ارتش آمریکا در عراق نیست، چرا که هزاران نیروی آمریکایی همچنان در عراق باقی ماندند و واشنگتن نیز به جای خروج کامل، بر تبدیل مأموریت نظامی به یک رابطه امنیتی بلندمدت تأکید کرد.
۲۰۲۴؛ توافق بر سر جدول زمانی جدید برای خروج: سپتامبر ۲۰۲۴ بغداد و واشنگتن سرانجام درباره خروج مرحله‌ای ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا از عراق توافق کردند. بر اساس این توافق، مأموریت نظامی آمریکا و ائتلاف بین‎‌المللی در عراق باید حداکثر تا پایان سپتامبر ۲۰۲5 پایان می‌یافت و رابطه بغداد - واشنگتن وارد مرحله‌ای جدید می‌شد. بر اساس گزارش تلویزیون الجزیره قطر، در این توافق قرار شد آمریکا تا پایان سپتامبر 2025 همه نظامیان خود را به استثنای نیروهای محافظ امنیتی در محدوده اماکن دیپلماتیک از عراق خارج کند اما این توافق نیز آنطور که بغداد می‌خواست به مرحله اجرا نرسید. بر اساس گزارش رویترز، در آن زمان سخنگوی کاخ سفید درباره موعد خروج از عراق اعلام کرد این توافق به معنای «خروج نظامی آمریکا از عراق» نیست، بلکه تغییر ماهیت مأموریت و حرکت به سمت یک رابطه امنیتی بلندمدت است.
۲۰۲۶؛ موعد نهایی خروج: از چند ماه پیش به این سو، دولت جدید عراق به ریاست زیدی اعلام کرد ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ موعد نهایی پایان مأموریت نظامی ائتلاف و خروج نیروهای خارجی به رهبری آمریکا از عراق است. نخست‌وزیر عراق این تاریخ را «قطعی و غیرقابل بازگشت» اعلام کرد و گفت از اول اکتبر/ 9 مهر هیچ نیروی خارجی در عراق حضور نخواهد داشت.
در همین راستا، قاسم الاعرجی، مشاور امنیتی نخست‌وزیر عراق تاکید کرد بر اساس توافق موجود، باقیمانده نیروهای ائتلاف ۳۰ سپتامبر از عراق خارج خواهند شد و طرف آمریکایی نیز بر پایبندی به توافق خروج تأکید کرده است.
در طول سال‌های گذشته، مهم‌ترین استدلال آمریکا برای حفظ حضور نظامی در عراق، تهدید داعش بود. واشنگتن حتی پس از پایان مأموریت رزمی نیز استدلال کرد داعش هنوز تهدیدی برای عراق و منطقه است و همکاری نظامی برای جلوگیری از بازگشت این گروه ضروری است اما به نظر می‌رسد این بار در عراق همه گروه‌ها بر خروج کامل نظامیان آمریکایی تاکید دارند و دولت این کشور حاضر به تحمل حضور نظامی آمریکا پس از 30 سپتامبر نیست.

چه تعداد نیروی آمریکایی در عراق حضور دارند؟
آمارهای متفاوتی از تعداد نظامیان آمریکایی در جریان حمله به عراق و پس از آن منتشر شده است. الجزیره در این ارتباط در گزارشی نوشت در زمان آغاز حمله آمریکا به عراق در مارس ۲۰۰۳ میلادی ۱۳۰ هزار نیروی آمریکایی در موج اولیه تهاجم وارد عراق شدند و با احتساب نیروهای انگلیسی، استرالیایی، لهستانی و دیگر اعضای ائتلاف، شمار نیروهای خارجی در آغاز جنگ به ۱۷۸ هزار نفر رسید.
بر اساس آمار ارائه شده در گزارش الجزیره، شمار نیروهای آمریکایی در ماه‌های پس از اشغال به 150 هزار نفر افزایش یافت و در سال‌های بعد عمدتا بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار نفر در نوسان بوده و در اوج «افزایش نیرو» در سال ۲۰۰۷ به ۱۷۰ هزار نفر رسید.
آمریکا دسامبر ۲۰۱۱ نیروهای خود را از عراق خارج کرد اما سال ۲۰۱۴ به بهانه مبارزه با داعش به عراق بازگشت. بر اساس گزارش روزنامه واشنگتن پست، باراک اوباما ابتدا در ژوئن ۲۰۱۴ مجوز اعزام ۲۷۵ نظامی را صادر کرد، این تعداد در پایان همان سال به ۳۱۰۰ نفر رسید، سال ۲۰۱۵ حدود ۳۵۰۰ نفر بود، سال ۲۰۱۶ با تشدید عملیات نظامی در عراق به بیش از ۴۶۰۰ نفر و با احتساب نیروهای موقت و حفاظتی به نزدیک ۵ هزار نفر رسید و سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ میلادی ۵۰۰۰ تا 5200 نظامی آمریکایی در عراق حضور داشتند.
در پایان سال ۲۰۱۹ نیز بیش از ۵ هزار نیروی آمریکایی در عراق باقی مانده بودند اما پس از تشدید تنش‌ها و مطالبه بغداد برای خروج نیروهای خارجی، واشنگتن سپتامبر ۲۰۲۰ شمار آنها را از ۵۲۰۰ به ۳۰۰۰ نفر کاهش داد؛ این رقم سال ۲۰۲۱ به ۳۰۰۰ و سال ۲۰۲۳ به ۲۵۰۰ نفر رسید که در کنار حدود 1000 نیروی دیگر ائتلاف قرار داشتند. این آماری است که تلویزیون قطری الجزیره ارائه داده است. در عین حال از سال ۲۰۲۵ خروج مرحله‌ای آمریکا از عراق آغاز شد و اکنون در سپتامبر ۲۰۲۶، طبق گزارش آسوشیتدپرس، تنها چندصد نیروی آمریکایی عمدتا در شمال این کشور باقی مانده‌اند.

چرا عراقی‌ها بر خروج آمریکا تأکید دارند؟
گزارش‌ها نشان می‌دهد تأکید بغداد و بخش مهمی از جریان‌های سیاسی و مقاومت عراق بر خروج نظامیان آمریکایی صرفا یک اختلاف بر سر تعداد نیروها یا شکل مأموریت نظامی آمریکا نیست، بلکه مساله عمیق‌تر، به حاکمیت عراق و تجربه تلخ بیش از 2 دهه حضور نظامی آمریکا بازمی‌گردد. بسیاری از گروه‌های عراقی بر حاکمیت ملی کشورشان تاکید دارند. از جمله «شیخ همام حمودی» رئیس مجلس اعلای اسلامی عراق که از جمله گروه‌های سیاسی پرنفوذ در عراق به شمار می‌رود، در دیدار ابوآلاء الولائی، دبیرکل گردان‌های سیدالشهدا تاکید کرد عراق پس از پایان حضور نیروهای بیگانه، بدون تنش وارد مرحله تثبیت حاکمیت ملی خواهد شد.
همچنین «عبدالامیر الشمری» رئیس دفتر فرمانده کل نیروهای مسلح عراق، پایان حضور ائتلاف را برای عراق آغاز «روز جدید» توصیف کرده و گفته است عراق از اول اکتبر ۲۰۲۶ از حضور نظامی خارجی خالی خواهد شد.
از سوی دیگر بغداد بارها اعلام کرده نمی‌خواهد خاک عراق میدان جنگ علیه دیگر همسایگان از جمله ایران باشد. عراق از نظر جغرافیایی، اقتصادی، مذهبی و اجتماعی پیوندهای عمیقی با ایران دارد، بنابراین هرگونه تنش نظامی آمریکا علیه ایران از خاک عراق روابط تهران - بغداد را نیز تحت‌الشعاع قرار خواهد داد. در همین ارتباط نیز «صباح النعمان» سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق در اظهاراتی تاکید کرد: دولت عراق هرگز اجازه نخواهد داد از خاک این کشور به عنوان پایگاهی برای حمله به هیچ‌یک از کشورهای همجوار یا لطمه‌ به امنیت منطقه‌ای استفاده شود.
«اینا رودولف» پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات حکمرانی و امنیت ملی در کینگز کالج لندن هم در گفت‌وگو با الجزیره تأکید کرد بغداد روابط خود با واشنگتن را دنبال می‌کند اما «تحمل نخواهد کرد از خاک عراق به‌عنوان سکوی حملات علیه ایران استفاده شود».
«فَنار حداد» استاد دانشگاه کپنهاگ هم در گفت‌وگو با الجزیره گفت: عراق از سال ۲۰۰۳ مجبور بوده در تنش آمریکا علیه ایران نوعی موازنه برقرار کند و این وضعیت به حاکمیت بغداد آسیب زده، از این رو مقامات عراق در حال حاضر ترجیح می‌دهند اقدامات خصمانه آمریکا علیه ایران از خاک عراق انجام نشود.

آمادگی دولت و مقاومت عراق
در عراق مقامات نظامی و لشکری این کشور نیز بر پایان حضور نظامی آمریکا در ضرب‌الاجل تعیین‌شده تا 9 روز دیگر تاکید دارند. از جمله سرتیپ خلبان «تحسین الخفاجی» سخنگوی ستاد اطلاع‌رسانی امنیتی عراق تأکید کرد دولت به پرونده بیرون راندن نیروهای آمریکایی و تکمیل حاکمیت عراق اهمیت می‌دهد و هیچ تعویق یا کوتاهی‌ای در پرونده خروج نیروهای ائتلاف بین‌المللی از عراق وجود ندارد.
وی افزود: این خروج شامل اقلیم کردستان نیز خواهد شد، زیرا مأموریت ائتلاف بین‌المللی در عراق پایان یافته و روند پایان دادن به حضور نظامی ائتلاف همه سرزمین‌ عراق را در بر می‌گیرد.
الخفاجی بیان کرد: هماهنگی میان اقلیم شمال و دولت فدرال درباره خروج نیروها ادامه دارد و در مدیریت این پرونده همکاری وجود دارد تا روند خروج بر اساس تفاهم‌های انجام‌شده تکمیل شود.
به گفته وی وزارت دفاع، وزارت کشور، حشد شعبی و دیگر تشکیلات امنیتی از مدتی پیش آمادگی‌های خود را برای اداره پرونده امنیتی کامل کرده‌اند. نیروهای امنیتی توانایی خود را برای بر عهده گرفتن پرونده امنیتی نشان داده‌اند، به‌ویژه در زیارت‌های میلیونی و مناسبت‌های ملی و دینی همچنین در تأمین امنیت مرزها و رویارویی با چالش‌های مختلفی که عراق پشت سر گذاشته است.
الخفاجی ادامه داد: تقویت توان نظامی عراق بخش اساسی مرحله پس از خروج نیروهای خارجی است، به گونه‌ای که توانایی عراق برای حفاظت از مرزها و آسمان خود و اداره امنیتش با توانایی‌های کاملا ملی تضمین شود.

تردید درباره خروج کامل آمریکا
با وجود تاکید مقامات و گروه‌های سیاسی عراق بر خروج کامل نظامی آمریکا از کشورشان اما در این ارتباط تردیدهایی نیز مطرح شده است. از جمله «عباس الزیدی» کارشناس مسائل راهبردی در بغداد به شبکه عراق الحدث گفت: آمریکا تحت فشارهای خاصی اعلام کرد حضور خود در خاورمیانه را کاهش می‌دهد و عراق نیز بخشی از این کاهش است اما آنچه از نیروهای اشغالگر دیده‌ایم این است که از در بیرون می‌روند و از پنجره برمی‌گردند. او تأکید کرد واشنگتن پیش‌تر وعده‌های مشابهی را نقض کرده است.
زیدی افزود: آنچه سال ۲۰۱۱ رخ داد، گواه این مساله است؛ نیروهای آمریکایی از عراق خارج شدند اما سال ۲۰۱۴ با عنوان ائتلاف بین‌المللی بازگشتند؛ پس از آنکه داعش را وارد و از آن حمایت کردند. تجربه گذشته باعث می‌شود پرونده حضور آمریکا در عراق همچنان مورد تردید و پرسش باشد.
وی توضیح داد: حاکمیت عراق، چه با خروج نیروهای آمریکایی و چه بدون آن، همچنان ناقص است، زیرا آمریکا بر پول و نفت عراق کنترل دارد. نفت عراق تابع اقداماتی مرتبط با بانک مرکزی فدرال آمریکاست، با اینکه هیچ توافق الزام‌آور، قانون یا تصمیم بین‌المللی در این زمینه وجود ندارد.
زیدی تأکید کرد: تجربه‌های پیشین نیروهای آمریکایی در عراق یا کشورهای دیگر ثابت کرده پایان دادن به حضور خارجی نیازمند موضع قاطع است و برای این منظور مقاومت تنها راهی است که می‌تواند اشغالگر را بیرون کند و به حضور آن پایان دهد.